معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٦٩ - حقيقت نسخ

امر اعتبارى است، قابل تغيير و تبديل است و شرايط روز، در اين اعتبار مؤثّر مى‌باشد.

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ، وَ آتَى الْمالَ عَلى‌ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى‌ وَ الْيَتامى‌ وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ. وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ. وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا. وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ‌

الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ.[١]

در پايان بر اين نكته تأكيد دارد كه اساساً رو به شرق يا غرب موضوعيتى ندارد، و نمى‌توان تنها با اين اعتبارات خود را نيكوكار جلوه داد؛ بلكه نيكوكارى در ايمان به خدا و روز واپسين است. و نيز باور داشتن فرشتگان و رسولان. و اينكه از بذل مال- هر چند مورد علاقه‌شان باشد- بر بستگان، و يتيمان، و درماندگان، و واماندگان- در سفر- و نيازمندان و در كار بردگان ... دريغ نورزند و در به پا داشتن نماز و اداى زكات بكوشند. و به عهد خويش وفادار باشند. و در تنگناهاى زندگى و فشار حوادث و هنگام سختى جنگ، شكيبا و بردبار باشند. اينان هستند كسانى كه راست گفته‌اند و همان‌ها متّقيانند.

حقيقت نسخ‌[٢]

گفتيم نسخ در لغت به معناى مطلق تغيير حكم سابق است كه نزد پيشينيان دائر بوده، ولى نسخ مصطلح آن است كه:

حكم شرعى سابق، با تشريع لاحق، كاملًا برداشته شود.[٣]

لذا شرط است كه ناسخ و منسوخ، هر دو حكم شرعى باشند؛ و نيز حكم‌

[١] . بقره، آيه ١٧٧.

[٢] .« هو رفع تشريع سابق- كان يقتضى الدوام حسب ظاهره- بتشريع لا حق، بحيث لا يمكن اجتماعهما معاً اما ذاتاً اذا كان التنافى بينهما بيناً، او بدليل خاص من اجماع او نص صريح»( محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٧٤.)

[٣] .. نسخ در اصطلاح كنونى: رفع حكم سابق است كه بر حسب ظاهر اقتضاى دوام داشته، به تشريع حكم لا حق است به گونه‌اى كه جايگزين آن گردد و امكان جمع ميان آن دو نباشد.( محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٢٥١)