معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥ - ٣ تأويل و كاربردهاى آن

از اين‌رو، تأويل همان معانى باطنه و مفاهيم عامّه قرآن كريم است كه براى هميشه قابل استفاده مى‌باشد.

طبق اين برداشت، تأويل را مى‌توان چنين تعريف كرد:

تأويل قرآن: مفاهيم عامّى است، كه از آيه- پس از الغاى خصوصيات- برداشت مى‌شود. و از آن جهت آن را بطن مى‌گويند، كه اين‌گونه «مفاهيم عام» در پس پرده «الفاظ خاص» نهفته شده است.

پس معناى‌ ان للقرآن ظهراً و بطنا اين مى‌شود: قرآن، داراى دوگونه مفاهيم مى‌باشد، ظاهر و پيدا كه طبق معمول از ظواهر الفاظ به‌دست مى‌آيد و براى عامّه است؛ و باطن‌ و نهفته‌، كه با دقّت و الغاى هرگونه خصوصيت لفظى و مقامى، استفاده مى‌شود، و درك آن مخصوص صاحب‌نظران عميق است. اين، صاحب‌نظران دقيق، همان‌ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ‌ هستند، كه سرآمد آن‌ها، ائمه اطهار- عليهم‌السلام- مى‌باشند، لذا فرمود: ونحن نعلمه‌.

پس تأويل، برداشت كلى است كه از خود آيه به‌دست مى‌آيد، به اين گونه كه در فحوى و هدف و مقصد آيه دقت مى‌شود، و با لحاظ مقصود اصلى آيه، خصوصيات مربوط به لفظ و عبارت آيه، و نيز ويژگى‌هاى مورد نزول آيه، ناديده گرفته مى‌شود، زيرا در هدف و مقصود آيه دخالتى ندارند، و از مقارنات اتفاقى محسوب مى‌شوند.

بدين روش، هدف و مقصود اصلى آيه، كه فراتر از مورد نزول است، به‌دست مى‌آيد ... و آن: مفهوم كلّى و عامّى است، كه پيوسته شامل موارد مشابه مورد نزول خواهد شد.

البته پى بردن به هدف كلى و مقصد اصلى آيه، كارى دشوار، و از آن دشوارتر، عدم مدخليت خصوصيات و ويژگى‌هاى مورد نزول، كه روشن شود، هيچ‌گونه دخالتى در مقصد آيه نداشته است.

لذا دست زدن به چنين اقدام خطرناكى، جرأت‌ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ‌ را مى‌خواهد و از اختصاصات پيروان مكتب اهل‌بيت- عليهم السلام- مى‌باشد.

از اين رو امام‌ ابوجعفر باقر- عليه‌السلام- مى‌فرمايد: