معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٧٣ - نسخ در قرآن و انواع متصور آن

شود؟ بزرگان بر اين گونه پندارها خطّ بطلان كشيده‌اند.[١]

٢. نوع دوم: مورد بحث حاضر است كه خواهيم آورد.

٣. نوع سوم‌ (نسخ تلاوت و بقاى حكم): وضع بدترى دارد، زيرا خلاف‌

حكمت است كه آيه كه مستند حكم شمرده مى‌شود، محو شود و حكم درون آن همچنان بدون مستند باقى و نافذ بماند؟

در اين باره رواياتى از عمر بن الخطاب‌ آورده‌اند، از آن جمله: آيه رجم (سنگسار كردن زناكار)[٢] گويد: در قرآن وجود داشته و بى‌جهت افتاده است و او مكرر آن را مى‌خواند و اصرار داشت كه آن را دوباره در مصحف ثبت كنند، ولى گوش بدهكار نداشت![٣]

٤. نوع چهارم‌ (نسخ مشروط) تمامى آيات صفح: گذشت از تعرّض مشركان است، كه در دوران ضعف مسلمانان در مكه نازل شده، و سپس در مدينه و دوران قدرت و شوكت مسلمانان، دستور برخورد مناسب با تعرض مشركان و اهل كتاب صادر، و آيات صفح منسوخ شد.

البته اين دوگونه احكام صادره، كه وفق شرايط متفاوت بوده، قابل اعاده و تكرار است؛ هر يك طبق شرايط خاص خود، لذا اين گونه نسخ را نسخ مشروط مى‌خوانيم. اين نوع نسخ- در حقيقت- نسخ شمرده نمى‌شود، بلكه يك سرى احكام متعدّدى است كه هر يك به شرايط خاص خود بستگى دارد، و تغيير حكم با تغيير شرايط، نسخ شمرده نمى‌شود، بلكه اين تغيير موضوع است كه موجب تغيير حكم شده است.

[١] . ر. ك: على حسن عريض، فتح المنان فى نسخ القرآن، صص ٢٣٠- ٢٢٣؛ ابن خطيب محمد محمد عبداللطيف، الفرقان، ص ١٥٦؛ صيانة القرآن من التحريف، صص ٣٠- ٢٩.

[٢] . گمان مى‌كرد آيه چنين است:« الشيخ و الشيخه: اذا زنيا فارجمهوهما ألبته».( محمد بن اسماعيل بخارى، صحيح، ج ٨، صص ٢١١- ٢٠٨؛ صحيح مسلم، ج ٤، ص ١٦٧ و ج ٥، ص ١١٦. احمد بن حنبل، مسند، ج ١، صص ٢٣، ١٣٢ و ١٨٣؛ ابوداود السجستانى، سنن، ص ٢٣؛ محمد بن عيسى بن سوره ترمذى، سنن، حدود ص ٧ و غيره.)

[٣] . ر. ك: صيانة القرآن، صص ١٦٣- ١٥٣.