مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٩٣ - ٣ - مقايسه حواشى اسفار حكيم سبزوارى و تعليقات اسفار حكيم طهرانى

١١- حواشى آقا على مدرس طهرانى (متوفى ١٣٠٧). حواشى مورد بحث.

١٢- حواشى ميرزا ابو الحسن جلوه (متوفى ١٣١٤). اين حواشى كه از زاويه مشايى آراء ملا صدرا را مورد نقد و رد قرار داده است هنوز بطور كامل منتشر نشده است، تنها مواردى از آن همراه با جواهر و اعراض اسفار نخستين چاپ حروفى منتشر شده است. دو حاشيه نسبتا مفصل وى درباره حركت جوهرى و ربط حادث به قديم نيز توسط نگارنده جداگانه تصحيح و منتشر شده است. [١]

اسفار تا امروز نيز مدار مباحث عالى فلسفه اسلامى و حكمت متعاليه است و در قرن اخير نيز شروح، حواشى و تعليقات با ارزشى بر آن نگارش يافته و منتشر شده است.

مناسب است كه حواشى و تعليقات اسفار در مجموعه واحدى به شكل فنى منتشر شود.

٣- مقايسه حواشى اسفار حكيم سبزوارى و تعليقات اسفار حكيم طهرانى‌

در ميان حواشى اسفار، رايجترين حاشيه مورد استفاده اساتيد و طلاب فلسفه، حاشيه حكيم سبزوارى است. اين حاشيه تنها حاشيه‌اى است كه از نخستين چاپ سنگى اسفار همراه با آن منتشر شد و مطالعه اسفار ملازم با رجوع به اين حواشى بوده است. عوامل رواج حواشى اسفار حكيم سبزوارى عبارتند از:

١- حواشى حكيم سبزوارى تقريبا همه متن اسفار را (به استثناى جواهر و اعراض) پوشانيده است. هيچيك از حواشى ديگر اسفار به اين تفصيل و استيعاب نيست.

٢- سبزوارى در مقام توضيح و تشريح و تبيين آراء صدر المتألهين است و حتى الامكان از اين محدوده فراتر نرفته است. به عبارت ديگر حواشى حكيم سبزوارى حواشى توضيحى، تحليلى و توصيفى است نه حواشى انتقادى. حاج ملا هادى در ديگر آثار خود نيز اين سطح را رعايت كرده و از شارحان كم‌نظير حكمت متعاليه صدرايى به شمار مى‌رود. در موارد محدودى كه در شرح منظومه و غير آن به انتقاد از نظريات ملا صدرا يا ارائه رأى و تقريرى متفاوت اقدام كرده همانند مقام شرح و توضيح موفق نيست. (به عنوان مثال‌

[١]. دو رساله از ميرزاى جلوه، فصلنامه نامه مفيد، شماره ٦، تابستان ١٣٧٥، قم.