مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥١ - ٥ - بديع الملك ميرزا

ترجمه فارسى رساله مشاعر ملاصدرا است [١] و ديگرى حكمت عماديه تفسير فارسى رساله الدرة الفاخرة عبد الرحمن جامى [٢] كه هر دو تقرير دروس استادش ميرزا على اكبر حكمى يزدى است، و بالاخره سومى سئوالاتى كه پاسخ به آنها به نگارش كتاب بدايع الحكم از سوى آقا على مدرس انجاميد. بديع الملك با زبان فرانسوى آشنا بوده و از مظاهر تمدن غرب و فرهنگ اروپايى نيز بى‌خبر نبوده است، چرا كه از طريق برخى دوستانش كه به كشورهاى اروپايى رفت و آمد داشته‌اند، از تازه‌ترين تأليفات فلاسفه معاصر اروپايى مطلع بوده، به عنوان نمونه در نامه به يكى از دوستانش تقاضا كرده كه كتاب جديد الانتشار فيلسوفى فرانسوى به نام اولن) Evellene (متوفاى ١٩١٠ كه بنا به تصريح وى در مسأله لايتناهى از مسائل حكمت جديد نوشته شده براى او تهيه كند [٣]. بديع الملك سئوالات فلسفى خود را نخست با استادش ميرزا على اكبر حكمى يزدى در ميان مى‌گذارد، اما ظاهرا جوابهاى ميرزا على اكبر به اين سئوالات [٤] وى را راضى نمى‌كند و اين سئوالات را از آقا على مدرس طهرانى مى‌پرسد. تأمل در كميت و كيفيت بدايع الحكم (و نيز تعريفهاى مذكور در مقدّمه بدايع از بديع الملك ميرزا) نشان مى‌دهد كه آقا على براى سئوالات بديع الملك ارزش قائل شده است. سئوال هفتم نشان مى‌دهد كه بديع الملك از آراء فلاسفه جديد غرب از جمله بيكن (١٦٢٦)، دكارت (١٦٥٠)، اسپينوزا (١٦٧٧)، بوسوئه (١٧٠٤)، كانت (١٨٠٤)، فيشته (١٨١٤)، هگل (١٨١٣) علاوه بر اولن (١٩١٠) اطلاع نسبى داشته است. بديع الملك ميرزا قصد داشت با اينگونه سئوالات طرحى نو در اندازد و با ايجاد نوعى تفاهم، بناى تازه‌اى مبتنى بر آراء و افكار فلسفى و عقلى حكماى اسلامى برپا سازد كه از بارش باران و تابش آفتاب گزندى نيابد [٥]. اگرچه بعضى فضلاء

[١]. عماد الحكمه همراه با متن مشاعر و ترجمه فرانسوى به همت هانرى كربن در تهران ١٣٤٢ منتشر شده است.

[٢]. حكمت عماديه همراه با متن الدرة الفاخرة به اهتمام نيكولاهير و على موسوى بهبهانى در سال ١٣٥٨ در تهران منتشر شده است.

[٣]. عنوان لاتين كتاب بنا به تصريح بديع الملك به اين قرار است:

Evellene," Infini de temps et d'Espace"

كريم مجتهدى، مقاله بديع الملك ميرزا عماد الدوله و اولن فيلسوف فرانسوى، مجله راهنماى كتاب، بهمن و اسفند ١٣٥٥.

[٤]. ميرزا على اكبر حكمى يزدى دوبار به سئوالات بديع الملك پاسخ گفته است، نوبت اول به اجمال و بار دوم به تفصيل.

پاسخهاى نوبت اول در مجله نامه فرهنگستان علوم شماره ٣ صفحه ١٣٤- ١٤٠ به همت سيد مصطفى محقق داماد و نوبت دوم پاسخ در كتاب رسائل حكميه ميرزا على اكبر مدرس يزدى حكمى (تهران، ١٣٦٥) ص ٢٩- ١٥٠ منتشر شده است.

[٥]. دكتر كريم مجتهدى، مقاله ذكر فلاسفه بزرگ غرب در كتاب بدايع الحكم، مجله راهنماى كتاب، اسفند ١٣٥٤.