فاك»، و در وقت انتقاد از برخى ديگر از آراء وى همواره به فضل و جلالت مقام و علو نفس او شهادت داده است: «ادام الله ظلال المحقق البارع المحشى على رؤوس الانام من ظلال الاعلام» (صفحات ٢٨٦، ٢٨٧، ٤٥٤، ٤٦٠ و ٥٠٥).

٤- معرفى تعليقات اسفار حكيم مؤسس‌

آقا على در رساله خود نوشت سرگذشت «حواشى و تعليقات بر اسفار مرحوم صدر المتألهين» را از جمله آثار خود شمرده است. [١] وى در بدايع الحكم- مهمترين و آخرين كتاب كاملش- متن كامل هشت تعليقه خود را بر اسفار بواسطه اهميت مطلب نقل كرده است. [٢] استناد به اين تعليقه‌ها در بدايع به اين معنى است كه تعليقات اسفار تا آخر در نزد نويسنده از اعتبار و ارزش وافر علمى برخوردار بوده است. شيخ آقا بزرگ طهرانى در الذريعه از آن چنين ياد كرده است: «الحاشية على الاسفار لآقا على المدرس بن المولى عبد اللّه المذكور التبريزى نزيل طهران المتوفى بها (١٧ ذى القعده ١٣٠٧) و صاحب بدايع الحكم (المذكور فى ج ٣ ص ٦٤) و هى قليلة على بعض مواضع الاسفار». [٣] ميرزا محمد على مدرس نيز در ريحانة الادب از «حاشيه اسفار ملا صدرا» ياد كرده است. [٤]

از لابلاى مكتوبات معاصرين اطلاعات ذيل درباره اين تعليقات بدست مى‌آيد: «اسفار مرحوم آقا على مدرس كه مشتمل بر همه حواشى اوست و حواشى را به خط

[١]. رساله سرگذشت، جلد سوّم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس.

[٢]. آقا على مدرس طهرانى، بدايع الحكم، (چاپ حروفى، تهران، ١٣٧٦):

صفحه ٢٨٠- ٢٨٤: «و چون نگارنده حروف به جهت توضيح اين بيان كه نقل نمود، تعليقاتى بر اين موضع از اسفار اربعه نگاشته است، بهتر آن باشد كه آن تعليقات را نيز در اينجا بنگارد تا مقصود واضح‌تر ثابت شود ...».

صفحه ٣٦٩- ٣٧١: «نگارنده حروف در زمان گذشته در مباحث عرفانيه علت و معلول اسفار اربعه صدر المتألهين قدّس سرّه در آنجا كه مى‌فرمايد فصل فى الكشف عمّا هو البغية القصوى، حاشيه‌اى در بيان اين بغيه قصوى و مطلب اعلى نوشته‌ام و همان بهتر كه از بابت بصيرت و اتمام مطلب و هم از بابت تبرك به كلام حجت و ولىّ حق تبارك و تعالى آن حاشيه را در اين موضوع نقل كنم به عين عبارت ...»

صفحه ٤٩٤- ٤٩٧: «نگارنده حروف به جهت توضيح اين عبارت در اين موضوع از اسفار دو حاشيه نوشته‌ام. همان دو حاشيه را به عين عبارت نقل مى‌كنم تا مطلب واضح شود ...».

[٣]. شيخ آقا بزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج ٣، ص ٢٠.

[٤]. ميرزا محمّد على مدرس، ريحانة الادب، ج ٢ ص ٣٩٢.