صدر المتألهين از شاگردان آن جناب تا اساتيد اين جانب مطلب تأسيسى چشمگيرى ندارند مگر بعضى تقريرات توضيحى يا برخى از اعتراضات تعبيرى يا پاره‌اى از تبديل اصطلاحات علمى». [١]

٣- بدايع الحكم مهمترين تأليف حكم مؤسس، پس از اسفار معتبرترين كتاب حكمت متعاليه است. تقريرهاى استادانه آقا على از مباحث مختلف الهيات بالمعنى الاخص در بدايع، نمايى با عظمت از انديشه فلسفى اسلامى ارائه مى‌كند. بيشك اگر بدايع تبويب و تنظيم مناسب‌ترى داشت جاى شايسته خود را در حوزه‌هاى فلسفى باز مى‌كرد.

بدايع از حيث ديگر، يكى از مهمترين كتابهاى فلسفى به زبان فارسى به‌شمار مى‌آيد. بدايع را مى‌بايد در كنار دانشنامه علايى، رسائل فارسى سهروردى، مصنفات بابا افضل كاشانى، درة التاج قطب الدين شيرازى و لمعات الهيه و انوار جليله ملا عبد الله مدرس زنوزى استمرار سنت حسنه نگارش متون فلسفى به زبان فارسى دانست. بدايع الحكم معتبرترين نماينده حكمت متعاليه در زبان فارسى است.

٤- با آقا على، فلسفه تطبيقى در جهان اسلام- به يك معنى- آغاز مى‌شود. صفحات پايانى بدايع الحكم نخستين جلوه آشنايى فلاسفه مسلمان با آراء فلاسفه پس از رنسانس غرب را به نمايش مى‌گذارد. به نظر برخى اساتيد فلسفه غرب «كتاب بدايع الحكم را مى‌توان به معنايى اولين كتاب فلسفه مقايسه‌اى ميان تفكر شرق و غرب در ايران دانست.

شايد هم بتوان گفت كه اين كتاب محل برخورد و تلاقى فلسفه‌اى از نوع كانتى اروپايى و سنت نوع ملاصدرايى شرق است.» [٢] هرچند متأسفانه اين اشاره بسيار گذرا و اجمالى است و به هيچ‌وجه نه كافى است و نه در شأن حكيمى چون آقا على.

تحليل انتقادى آراء ابتكارى حكيم مؤسس آقا على مدرس را به علت اهميت از سويى و طولانى بودن از سوى ديگر، از اين مقدمه جدا كرديم تا به عنوان كتابى مستقل به محضر دوستداران حكمت الهى تقديم شود.

[١]. استاد حسن حسن‌زاده آملى، در آسمان معرفت (قم، ١٣٧٤)، صفحه ٣٩٦.

[٢]. دكتر كريم مجتهدى، مقاله ذكر فلاسفه بزرگ غرب در كتاب بدايع الحكم، مجله راهنماى كتاب، اسفند ١٣٥٤.