استقامت فكر و جودت نظر و حدّت ذهن كم نظير است آقا على روى خضوع و ملايمت ذاتى كه داشته تمام افكار معاصران خود را مطالعه كرده است و خيلى بيشتر از حكيم سبزوارى به حوزه‌هاى تدريس حاضر شده است و اساتيد متعدد ديده است. تعليقات آقا على بر شواهد شامل مطالب تحقيقى و تازه و نفيس است يك ذوق و قريحه مخصوص در فهم اخبار و احاديث مربوط به عقايد دينى و مبانى عقلى داشته است كه حقير در ديگران آن قريحه را نديده‌ام». [١]

معظم له در چاپ بعدى كتاب خود هر دو رأى قبلى را مورد تجديدنظر قرار داده مرقوم داشته‌اند: «حقير بعد از تدريس چند جلد از كتاب اسفار و شواهد معتقد شد كه محقق سبزوارى از جهت سرعت انتقال و تحرير معضلات با عباراتى كوتاه و رسا بر آقا على ترجيح دارد.» در مورد قريحه مخصوص در تعليقات شواهد نيز نوشته‌اند: «اين مطلب نيز مورد تأمل است و برخى مطالب آقا على را در آثار آخوند نورى ديده‌ام». [٢]

از هر دو رأى متقدّم و متأخر استاد آشتيانى حداقل اين نكته بدست مى‌آيد كه آراء هر دو حكيم در شرح و تفسير مبانى حكمت متعاليه در اوج تحقيق و دقت هستند تا آنجا كه تقدم يكى بر ديگرى حتى استاد محترم را به اشتباه مى‌اندازد. ثانيا تقدم آراء هر يك از اين دو حكيم مستلزم ارائه مستندات جزئى است و بيان كلّى از هر دو سو به دور از احتياط علمى است. اين قلم در كتاب مستقلى به ارزيابى ابتكارات آقا على مدرس در مقايسه با آراء ديگر حكيمان متعاليه از جمله حكيم سبزوارى پرداخته است.

٢- اگرچه همّت غالب پيروان حكمت متعاليه مصروف شرح و تأييد مبانى و آراى صدر المتألهين بوده است، بارزترين ويژگى آقا على مدرس طهرانى، كه وى را در زمان حياتش شايسته عنوان فاخر حكيم مؤسس و استاد الاساتيد كرد، تصرف وى در مبانى و ارائه تقريرهاى تازه از اصول صدرايى، نقد حكيمانه آراى فيلسوف پرآوازه شيراز و ارائه نظرياتى جديد در چندين مسأله فلسفى است. ديدگاههاى بديع وى در مباحث معاد جسمانى، اعتبارات ماهيت، حمل، وجود رابط، علم، معقولات ثانيه فلسفيه، حركت جوهرى و موضوع‌

[١]. آشتيانى، مقدمه رسائل حكيم سبزوارى، چاپ اول، صفحه ١٠٩- ١١٠.

[٢]. سيد جلال الدين آشتيانى، مقدمه رسائل حكيم سبزوارى، چاپ دوم، ص ١١٠.