از زاويه ديگر، آقا على نخست در مدرسه قاسم خان (معروف به مادر شاه منسوب به مهد عليا مادر ناصر الدين شاه) و سپس در مدرسه سپهسالار تدريس مى‌كرد و همواره مورد احترام دربار بود. اما نبايد از نظر دور داشت كه اولا دربار با اكرام و احترام به علما در پى تثبيت موقعيت خود در ميان مردم بود، نه اينكه علما نيازى به حمايت دربار داشته باشند، ثانيا در منش و روش و مكتوبات آقا على هيچ نكته‌اى دالّ بر تعلّق خاطر و تمايل به ارباب قدرت و جاه و سلطنت مشاهده نمى‌شود.

٢- ميرزا حسن خان اعتماد السلطنة (١٢٥٩- ١٣٣١)

ميرزا حسن خان از ١٢٨٤ تا پايان عمر خود با ناصر الدين شاه همدم و همسفر و همراه بوده، و مسئوليت قرائت روزنامه براى شاه را به عهده داشته. درس خوانده فرانسه بود و با غرب آشنا. زير نظر وى يك رشته كتاب تأليف و ترجمه شد. از جمله مهمترين خدمات فرهنگى وى تأليف دو كتاب است به نامهاى «المآثر و الآثار» كه تاريخ ايران را از زواياى مختلف به‌ويژه فرهنگى در عصر ناصرى به رشته تحرير در آورده است و يكى «روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه» كه خاطرات روزانه وى است [٣]. وى مريد و دوست آقا على بوده و آنچنانكه از مطالعه روزنامه خاطرات برمى‌آيد فراوان به منزل حكيم موسس سر مى‌زده است. به عنوان نمونه: «١٦ ذى قعده، صبح كه خدمت جناب آقا على كاغذ نوشتم دو سطر در جواب من نوشته بود كه خيلى مرا متألم كرد، به نظرم رسيد كه آخرين خط شريف ايشان باشد. [٤]» به آخرين يادداشت وى درباره آقا على در بحث وفات حكيم مؤسس اشاره خواهيم كرد. [٥] قبلا به نحوه معرفى وى در كتاب المآثر و الآثار نسبت به آقا على اشاره كرديم: «استاد الاساتيد آقا على زنوزى سلمه الله ... امروز ولايت طهران بلكه‌

[١]. به عنوان نمونه رجوع كنيد به مقدّمه كشف الغطاء فى شرح مبهمات الشريعة الغرّاء، نوشته شيخ جعفر كبير.

[٢]. به عنوان نمونه رجوع كنيد به مقدّمه اسرار الحكم نوشته حاج ملا هادى سبزوارى.

[٣]. هر دو كتاب توسط ايرج افشار تصحيح و در تهران منتشر شده است.

[٤],[٥]. روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ص ٨٠٤ و ٧٠٥.