بايد بگويم اين مجموعه، همه تعليقاتى است كه من يافته‌ام. اما با توضيحاتى كه از بعضى اساتيد معاصر نقل شد، ظاهرا تعليقات حكيم موسس مى‌بايد بيش از اين باشد. به نقل استاد حسن‌زاده از علامه طباطبايى نقل كرديم كه تعليقات آقا على يك و نيم برابر تا دو برابر متن اسفار است [١]، حال آنكه تعليقاتى كه من گرد آورده‌ام حدود ربع متن اسفار است. بعلاوه مشخصاتى كه از استاد آشتيانى درباره نقل قول آقا على از شيخ مهدى اصفهانى و سيد هادى حسينى گزارش كرديم [٢] يا اين نكته كه «در تعليقات جواهر و اعراض هر عبارتى كه در حل مشكلات عبارات مدخليت داشته از جمله كتب ملا صدرا و ابن سينا و ديگران استفاده كرده» [٣] يا حواشى آقا على بر قسمت نفس اسفار مفصل است و شايد تمام آن حواشى بيش از مطالب كتاب نفس [اسفار] است» [٤] هيچيك بر تعليقاتى كه از آقا على گرد آورده‌ايم تطبيق نمى‌كند. تعليقات جواهر و اعراض آقا على بسيار مختصر و در حد يكى دو صفحه بيشتر نيافته‌ايم كه غالبا در مقام توضيح متن است، تعليقات نفس بدست آمده نيز به لحاظ حجم بسيار كمتر از آن است كه تصور مى‌شد، بعلاوه بخش قابل توجهى از آن به نقل مستقيم تفسير صافى اختصاص يافته بى‌آنكه در برخى مواضع نظر حكيم مؤسس به آن اضافه شود. بعلاوه به اين نقل استاد آشتيانى كه «آقا على به يكى از تلاميذ خود شيخ محمد رشتى دستور داد كه مجموعه اين حواشى را بصورت يك كتاب مستقل درآورد و ميرزا احمد آشتيانى نيز صفحات و سطور اسفار را كه اين تعليقات ناظر بر آن موارد است مشخص فرموده‌اند، متأسفانه بسيارى از اوراق اين مجموعه مفقود گرديده است.» [٥] بايد بيفزايم كه متأسفانه هيچيك از اوراق اين مجموعه جزء پانزده نسخه ياد شده نبود. راقم اين سطور عليرغم زحمات فراوانى كه براى جمع‌آورى اين تعليقات متحمل شده است اميدوار است كه اين حواشى همه تعليقات حكيم مؤسس نباشد، بلكه حجم اين تعليقات همان دو مقابل اسفار باشد. هرچند در سوى ديگر

[١]. اين مطلب را استاد حسن‌زاده در زمستان ١٣٧٦ به راقم اين سطور ابراز داشتند.

[٢]. استاد آشتيانى، مقدمه انوار جليه ملا عبد الله مدرس زنوزى، ص ٢٠- ٢١.

[٣]. آشتيانى، مقدمه انوار جليه ص ٢٠- ٢١.

[٤]. آشتيانى، مقدمه المبدء و المعاد ص ٥٢.

[٥]. آشتيانى، مقدمه انوار جليه ص ٢١.