٥- ملا آقا قزوينى: متوفى ١٢٨٢. از بزرگترين شارحان حكمت متعاليه است. از او به صدر الدين عصر خود تعبير مى‌كنند. [٣] با مراجعت وى از اصفهان به قزوين طالبان علوم عقليه از اقصى نقاط ايران براى استفاده به نزد وى مى‌شتافتند. مهمترين شاگرد وى آقا على مدرس طهرانى است كه وى را «بحرى موّاج و بيكران» تعبير كرده است. [٤] حاشيه‌اى ارزشمند بر اسفار دارد [٥] كه متأسفانه هنوز منتشر نشده است.

٦- ميرزا محمد حسن چينى معروف به مولانا «از حيث مقام و مرتبت علمى با ميرزا حسن نورى در يك درجه محسوب مى‌شد، اما در حسن بيان و تقرير مطالب او را بر نورى ترجيح مى‌دادند [٦].»

٧- ملا محمد جعفر لاهيجى لنگرودى متوفى پيش از ١٢٩٤. مدرس عالى فلسفه در قرن سيزدهم در حوزه اصفهان. مهمترين اثر وى شرح رساله مشاعر ملاصدرا است [٧] كه از جمله معتبرترين شروح اين رساله به حساب مى‌آيد. او بر شرح تجريد قوشچى و حاشيه خفرى نيز حاشيه زده است. مهمترين شاگردانش آقا على مدرس طهرانى و آقا محمد رضا قمشه‌اى هستند.

٨- آخوند ملا مصطفى قمشه‌اى مشهور به مصطفى الحكماء. آراء اين مدرس عالى فلسفه در قرن سيزدهم توسط شاگردش ملا احمد بن محمد ابراهيم اردكانى بر رساله مشاعر به نام «نور البصائر فى حل مشكلات المشاعر» تقرير و گزارش شده است [٨]. از تاريخ‌

[١]. اين حواشى هنوز منتشر نشده است، تنها در آغاز اسفار حاشيه‌اى از وى در «تحقيق الاسفار الاربعة السلوكية و كيفية انطباقها على التى رتّب المصنف كتابه عليها» صفحه ١٦ و ١٧، جلد اول، منتشر شده است.

[٢]. حواشى ميرزا حسن نورى بر شرح الهداية الاثيرية در چاپ سنگى (تهران، ١٣١٣) درج شده است.

[٣]. ميرزا حسن خان اعتماد السلطنه، المآثر و الآثار، (به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٣) ص ٢٥٣.

[٤]. رساله سرگذشت، جلد سوم، مجموعه مصنفات حكيم موسس.

[٥]. آشتيانى، مقدمه انوار جليه، ص ٥.

[٦]. استاد همايى، مقدمه شرح رساله مشاعر ملا محمد جعفر لاهيجى، ص ١٦.

[٧]. اين شرح توسط استاد سيد جلال الدين آشتيانى تصحيح و منتشر شده است. (١٣٤٣ ش؛ چاپ دوم، قم [بى‌تا]).

[٨]. اين حواشى در چاپ سنگى به خط ميرزا عبد الكريم اصطهباناتى (تهران، ١٣١٥ ق) درج شده و همراه با ترجمه فارسى مشاعر غلامحسين آهنى منتشر شده است (اصفهان، ١٣٤٠ ش، چاپ دوم، تهران، ١٣٦١).