١٠- حاج ملا هادى سبزوارى (١٢١٢- ١٢٨٩) مشهورترين فيلسوف حكمت متعاليه بعد از ملاصدرا. دو سه سال آخر تدريس ملا على نورى را درك كرده، اما عمده تعلمش نزد ملا اسماعيل درب كوشكى اصفهانى بوده است. از نظر تشكيل حوزه گرم فلسفى و جذب شاگرد از اطراف و اكناف و تربيت آنها و پراكندن ايشان در بلاد مختلف، بعد از ملا على نورى كسى به پايه حكيم سبزوارى نمى‌رسد. طالبان حكمت از هر سو، از جمله خارج از ايران به محضرش مى‌شتافتند. شهر سبزوار به بركت او به حوزه فلسفى عرفانى تبديل شده بود [٢]. مهمترين آثار حكيم سبزوارى عبارتند از:

١- حواشى اسفار [٣]. مفصل‌ترين و رايجترين حواشى اسفار حواشى سبزوارى است و در تبيين و حل دشوارى‌هاى متن بكار مى‌آيد، و همواره مورد عنايت مدرسان اسفار بوده است، آقا على مدرس طهرانى بر اين حواشى تعليقه نوشته است.

٢- تعليقات الشواهد الربوبية [٤] اين تعليقات كه «محققانه‌تر و متقن‌تر از حواشى او بر اسفار است» [٥] مفصل‌ترين و رايجترين حواشى شواهد است.

٣- غرر الفرائد و اللئالى المنتظمة و شرح آن دو مشهور به شرح منظومه [٦]. منظومه به انگيزه تلخيص و تنظيم يك دوره كامل مسائل فلسفه و منطق سروده شده است. روش‌

[١]. اين حواشى هنوز منتشر نشده است، نسخه‌اى از آن در مجموعه خطى شماره ٢٣١٨ كتابخانه ملى ملك تهران صفحه ٥٣٣ تا ٥٤٩ موجود است. آقا على مدرس در بدايع الحكم رأى او را در اين حواشى مورد نقد قرار داده و از او به «فاضل بارع محقق و حكيم كامل موفق» ياد كرده است.

[٢]. استاد مرتضى مطهرى، خدمات متقابل اسلام و ايران، مجموعه آثار، ج ١٤، ص ٥٢٤- ٥٢٥.

[٣]. اين حواشى همراه با نخستين چاپ سنگى اسفار و نيز با اولين چاپ حروفى اسفار (٩ جلدى) در تهران و قم منتشر شده است.

[٤]. اين تعليقات همراه با متن شواهد توسط استاد سيد جلال الدين آشتيانى تصحيح و منتشر شده است. (مشهد، ١٣٤٦، چاپ دوم، تهران ١٣٦٠)

[٥]. آشتيانى، مقدمه الشواهد الربوبية.

[٦]. عليرغم انتشار چاپهاى متعدد مصحح از شرح منظومه هنوز تنها نسخه كامل شرح منظومه همان چاپ سنگى ١٢٩٨ قمرى مشهور به طبع ناصرى است.