نافذترين و مهمترين كتاب حكمت متعاليه و بالاخره يكى از پنج كتاب اصلى فلسفه اسلامى است. اسفار دائرة المعارف حكمت متعاليه است، و در آن مهمترين ابتكارات صدر المتألهين در باب مسئله وجود، حركت جوهرى، اثبات ذات و صفات خداوند بويژه مسئله علم و بالاخره مباحث نفس و بالاخص معاد جسمانى مطرح شده است. اسفار جمع سفر (مأخوذ از مسافرت) آنچنانكه ملا صدرا در مقدمه كتاب تصريح كرده است ناظر به چهار سفر عرفانى سالكين است يعنى سفر از خلق به حق، و سفر با حق در حق، و سفر از حق به خلق و سفر با حق در خلق. البته اسفار چهارگانه كتاب مطابق با سفرهاى عرفانى نيست بلكه اين نامگذارى صرفا تشبيهى از باب تيمن و تبرك به مراحل سلوك است. سفر اول در امور عامه است يا آنچنانكه خود مى‌گويد: در طبيعت وجود و عوارض ذاتى آن. مطالب اين سفر در ضمن ده مرحله سامان يافته و در آن مسائل وجود، عدم، جعل، ماهيت، وحدت و كثرت، علت و معلول، قوه و فعل، حركت، قدم و حدوث و بالاخره عقل و عاقل و معقول مورد بحث قرار گرفته است. سفر دوم عهده‌دار مباحث جواهر و اعراض مى‌باشد، كه در ضمن ده فن مطرح شده است. سفر سوم در علم الهى و معرفت ربوبى است و از ده موقف تشكيل شده است و مسائلى از قبيل اثبات ذات واجب، مباحث عمومى صفات خداوند، علم، قدرت، حيات، سمع و بصر، كلام، عنايت و رحمت، فيض و ابداع و بالاخره جود و ازليت قدرت خداوند مورد بحث قرار گرفته است. سفر چهارم به علم النفس از آغاز تكون تا آخرين مقاماتش در آخرت اختصاص دارد و شامل يازده باب است. و در آن مسائلى از قبيل احكام نفس، ماهيت نفس، قواى نباتى، قواى نفس حيوانى، ادراكات باطنى، تجرد نفس ناطقه، احوال نفس انسانى، ابطال تناسخ، ملكات نفس انسانى، معاد روحانى و بالاخره معاد جسمانى و احوال آخرت مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. در مجموع اين مراحل، فنون، مواقف و ابواب به ٥٥٩ فصل تقسيم شده است. صدر المتألهين اسفار را همزمان با ديگر آثارش تأليف كرده است، به عبارت ديگر نگارش آن حدود چهل سال به طول انجاميده است.

٢- حواشى و تعليقات اسفار

اسفار يك قرن و نيم پس از زمان تأليف بتدريج كتاب رسمى عالى‌ترين مرحله تعليم‌