مباحث اعتقادى و كلامى از قرن اوّل در گرفته بود- و از سوى ديگر با ترجمه آثار فلسفى از يونانى و سريانى به زبان عربى بويژه معدودى از رسائل افلاطون، قريب به اتفاق كتب ارسطو و بسيارى از شرحهاى اسكندرانى افلاطون و ارسطو [١]، با نخستين نگارشهاى مستقل فلسفى ابو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى (١٨٥- ٢٥٢) آغاز شد [٢]. با ابو نصر محمد فارابى (٢٥٧- ٣٣٩) فلسفه مشاء اسلامى بنياد گذاشته شد. اين سنت قوى فلسفى با شيخ الرئيس ابو على سينا (٣٧٠- ٤٢٨) به اوج خود رسيد. در فلسفه مشاء اسلامى علاوه بر اين‌كه امور عامه از نظم و نسق تازه‌اى برخوردار شد و تعميق يافت، اوّلا تأملات تازه‌اى در مباحث وجود و ماهيت، بحث عليّت و بحث قدم و حدوث ارائه شد، ثانيا در فن ربوبيات و مبحث الهيات بالمعنى الاخص براساس تعاليم اسلامى، مبانى جديد و مسائل ابتكارى فراوانى عرضه شد.

فارغ از فلسفه مشائى كه در امور عامه به سنت ارسطويى و نو افلاطونى متمايل است، جريان ديگرى از قرن سوّم به بعد در بين فلاسفه اسلامى نضج گرفت كه ناقد روش ارسطويى بود و به افلاطون گرايش داشت. مهمترين فلاسفه اين جريان، محمد بن زكرياى رازى (٢٥١- ٣١٣)، ابو البركات بغدادى (قرن ششم) و فخر الدين رازى (٥٣٤- ٦٠٦) هستند. اين گروه از فلاسفه با انتقادات، مناقشات و ايرادات خود به تقويت بنيه فلسفى كمك كردند. اما شهاب الدين يحيى سهروردى (٥٤٩- ٥٨٧) علاوه بر انتقادات مبنايى به سنت ارسطويى سينايى كوشيد تا با الهام از انديشه فلسفى ايران باستان، نظامى نو در فلسفه دراندازد.

فلسفه اشراقى در زمينه ماهيت، تشكيك، نفس، عقول عرضيه، علم و علم بارى مسائل تازه‌اى در فلسفه اسلامى مطرح كرد، هرچند توان هماوردى با سنت ديرپاى مشايى را نيافت.

اقدام تاريخى خواجه نصير الدين طوسى (٥٩٧- ٦٧٢) در امتزاج كلام و فلسفه در

[١]. براى آشنايى با چند و چون ترجمه فلسفه يونانى و چگونگى انتقال آن به جهان اسلام رجوع كنيد به:

مقاله «تقويم عام لتحقيق التراث اليونانى المترجم الى العربية» در كتاب «دراسات و نصوص في الفلسفه و العلوم عند العرب» نوشته عبد الرحمن بدوى (بيروت، ١٩٨١ م)؛ و سه مقاله «تراث الاوائل فى الشرق و الغرب» نوشته كارل هينريش بكر، «من الاسكندريه الى بغداد» نوشته ماكس مايرهوف و «التراجم الارسطاليه الى ابن المقفع» نوشته پل كروس در كتاب «التراث اليونانى في الحضارة الاسلامية» با شرح و ترجمه عبد الرحمن بدوى (بيروت، ١٩٨٠ م، چاپ چهارم).

[٢]. براى آشنايى با جايگاه و آثار كندى رجوع كنيد به مقاله «كتابشناسى توصيفى نخستين حكيم مسلمان» به قلم نگارنده در كتاب «دفتر عقل» (تهران، ١٣٧٧).