مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٧٩ - بخش چهارم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس

١٠. ادبيات آقا على‌

آقا على به فارسى و عربى، و به نظم و نثر قلم زده است. از باقيمانده اندك شعر او هويدا است كه جهات معنوى بر صنايع لفظى چيره است. اكثر قريب به اتفاق آثار او به نثر و بيشتر مكتوبات او به عربى است. در نثر عربى و فارسى وى، توغل در معانى عالى او را از پرداختن به ظرائف ادبى و دقائق نحوى بازداشته است. اگرچه تحميديه بدايع الحكم، مقدمه سبيل الرشاد، تقريظ مفاتيح الغيب و تقريظ رساله صدر الافاضل، به لحاظ صنايع ادبى و آرايش لفظى قابل اعتناست، اما تأمل در مجموعه مصنفات آقا على اثبات مى‌كند كه اين حكيم الهى چندان در بند لفظ نبوده و در حين حل معضلات پيچيده فلسفى به قواعد ادبيات عرب كمتر توجه داشته است. لذا بيشتر آثار عربى او محتاج ويرايش ادبى است، و از اين حيث كاملا برخلاف نثر منشيانه، اديبانه و خوشخوان صدر المتألهين نوشته است. جملات وى طولانى است و از باب الكلام يجر الكلام مطالب عميق فلسفى را بى‌آنكه به اتمام هر يك و پرداختن به ديگرى اشاره كند به رشته تحرير درآورده است. لذا مطالعه آثار وى تا حدودى خسته كننده و محتاج مطالعه دوباره و سه باره است. در آثار مختلف وى تكرار به چشم مى‌خورد. گاهى مطلب واحدى در سه اثر مختلف بعينه تكرار شده است، اين مشكل در آثار ديگر حكما از جمله صدر المتألهين و فيض نيز به چشم مى‌خورد. يادداشت معانى فارسى بسيارى از لغات متعارف عربى در حاشيه نسخه‌هاى شخصى وى و حتى توضيح اين معانى به فارسى در برخى حواشى نشان مى‌دهد كه از اين حيث با پدرش كه از فرط ممارست در علوم ادبيه در آغاز به ملا عبد الله نحوى مشهور شده بود قابل مقايسه نيست. نثر فارسى وى نيز به شيوه نگارش فارسى عصر قاجارى و دوران ناصرى متكلّفانه و معقّد است. اما اشكالات ياد شده در حدى نيست كه در انتقال معانى و آراء ارزشمند حكيم مؤسس خللى ايجاد كند.

بخش چهارم: مجموعه مصنفات حكيم مؤسس‌

در اين بخش نكات زير مورد بحث قرار مى‌گيرد: چرا آقا على مدرس را انتخاب‌