٤- و بالاخره در دسترس بودن اين حواشى از اسباب رواج آن است، حال آن‌كه متن بسيارى از حواشى اسفار ديگر حكما هنوز يا اصلا يا به‌طور كامل منتشر نشده، و متأسفانه از نسخه خطى برخى از آنها نيز نشانى در دست نيست. اينكه آقا محمد رضا و آقا على عليرغم امكان استفاده از محضر حكيم سبزوارى، به استفاده از حوزه امثال ملا آقا قزوينى و ميرزا حسن نورى اكتفا مى‌كنند، نشان مى‌دهد كه اگر حواشى اسفار ميرزا حسن و ملا آقا نيز در دسترس بود، مراجعه به آنها كمتر از مراجعه به حواشى ارزشمند حكيم سبزوارى نبود. اميدوارم صاحب همّتانى به تفحص از حواشى اين حكيمان الهى بپردازند و آنها را به زيور طبع بيارايند.

استاد سيد جلال الدين آشتيانى در مقايسه حواشى حكيم سبزوارى و تعليقات آقا على مدرس طهرانى، تعليقات آقا على را ترجيح داده است: «اين حواشى (حواشى افضل المحققين آقا على مدرس بر اسفار) بر حواشى حكيم سبزوارى ترجيح دارد، آقا على از سبزوارى استاد بيشتر ديده است، حدود بيست سال درس خوانده [١]، ولى سبزوارى هم دارايى هوش و ذكاء عجيبى بود، و در مدت كمى در صف مقدم اساتيد قرار گرفته است. [٢]» «حواشى او بر سفر نفس مفصل و بسيار تحقيقى است و از حواشى حكيم سبزوارى از جهاتى به عقيده نگارنده اين سطور بهتر است [٣]». «اين حاشيه از همه حواشى اسفار محققانه‌تر است و در استوارى و متانت كمتر از اصل كتاب نيست. [٤]» «آقا على مدرس بر اسفار حواشى محققانه‌اى دارد كه در اتقان و نفاست از اصل كتاب دست كمى ندارد ...

تعليقات آقا على متضمّن تحقيقات عاليه و مشتمل بر افكار تازه و دقيق است و اين خود در

[١]. سيد جلال الدين آشتيانى، مقدمه المسائل القدسية، در رسايل فلسفى ملا صدرا، پاورقى صفحه ٥٥، و مقدمه المظاهر الالهية صفحه ٢٥.

[٢]. آشتيانى، مقدمه المظاهر الالهية ملا صدرا، صفحه ٢٥.

[٣]. آشتيانى، مقدمه لعمات الهيه ملا عبد الله مدرس زنوزى، صفحه ٩. و مقدّمه انوار جلّيه ملا عبد اللّه مدرس زنوزى، صفحه ٤١.

[٤]. آشتيانى، مقدمه المسائل القدسية در رسائل فلسفى ملا صدرا، صفحه ٥٧.