معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٠٢ - حيازت در مباحات اصليه

و چشمه‌سارها و آب‌هاى زيرزمينى، و زمين‌هاى باير و جنگل‌ها و مراتع و مانند آن، حيازت موجب حق مى‌شود. (ملكيت يا حق اولويت كه خواهيم گفت.)

حيازت: در تصرف خويش در آوردن كه با شرايط معين، از جمله اذن ولى امر، عام يا خاص، موجب حق مذكور مى‌شود.

ولى حيازت به قصد بستگى دارد و چگونگى قصد، در نحوه حيازت و ايجاب حق كردن، تأثير مستقيم خواهد داشت و حق ايجاب شده، فراتر از قصد حيازت كننده نخواهد بود.

مثلًا: اگر حيازت كننده قصد آن را دارد، كه از آب رودخانه يا چشمه يا زير زمينى، صرفاً در جهت آبيارى مزارع خويش استفاده كند، حق حاصله او، در همين محدوده است و فراتر را شامل نمى‌شود، بدين معنى كه مزاحمت وى در جهت آبيارى از آن آب، جايز نباشد، ولى هرگونه استعمال ديگر- در آن آب‌ها- كه با جهت مذكور مزاحمت نداشته باشد، جايز است. مثلًا: وضو گرفتن، آشاميدن، در حد سيراب شدن شخص مسافر، و مانند اينها .... چون، با مقصود حيازت كننده منافات ندارد، جايز مى‌باشد، و نيازى به استجازه از او نيست، و رضايت او شرط نيست، حتى اگر منع هم كند، منع او مؤثر نيست، چون حق او بيش از اين نبوده است.

و همچنين، در زمين‌هاى بزرگ، كه براى كشاورزى حيازت شده، نشستن، و نماز خواندن، و استراحت در آن‌ها، بدون اجازه حيازت كننده، جايز مى‌باشد، زيرا با كشاورزى او مزاحتمى ندارد.

از اين‌رو فقها، تصرف در اين‌گونه زمين‌هاى وسيع كشاورزى را، با عدم احراز رضايت مالك، تجويز كرده‌اند.

البته خواهيم گفت، زمين در ملكيت طلق كسى در نمى‌آيد، صرفاً حق اولويت حاصل مى‌شود، كه اين حق، در محدوده قصد حيازت كننده كارساز است.

٢. أخماس‌

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‌ وَ الْيَتامى‌