معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٠٣ - حيازت در مباحات اصليه

وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ.[١]

اين آيه درباره غنائم جنگى واقعه بدر نازل شده است. يك پنجم غنائم از

آن خدا و رسول قرار دارد كه در شئون مقام امامت و ولايت امرى مصرف كند، در مواردى مصرف كند كه مربوط به شئون مقام امامت و زعامت است، كه از جمله زندگى ذوى‌القربى تأمين شود.

فرق ميان «اخماس» و «انفال» در اين است كه اخماس، بودجه خاصّ مقام زعامت است، و انفال، بودجه عمومى دولت است. اخماس در شئون خاص مقام ولايت مصرف مى‌شود، ولى انفال در شئون عامّه، و تأمين جوانب فرهنگى، سياسى، نظامى و غيره بايد هزينه شود.

يكى از شئون خاصّ مقام رهبرى در اين زمان، اداره حوزه‌هاى علميه و رسيدگى به امور طلاب دينى است، گرچه كمك و اعانت به ديگر حوزه‌ها و ديگر شئون مردمى، در صورت نياز، نيز از شئون خاصه ياد شده محسوب مى‌شود.

فريضه خمس، در صدر اسلام، صرفاً درباره غنائم جنگى مطرح بود و از ديگر دستاوردهاى مالى چشم‌پوشى شده بود، شايد به جهت رعايت اوضاع آن دوره كه ثروت عمومى چندان رشد چشمگيرى نداشت.

ولى امام‌ صادق‌ (عليه‌السلام) از آيه، مفهوم گسترده‌ترى برداشت كرده، فريضيه خمس را تا ارباح مكاسب كشانده است، زيرا آيه از لحاظ دلالت لفظى اين كشش را دارد.

«ما» در «أنّ ما» موصوله است كه افاده عموم مى‌كند.

«غنم» به معناى مطلق «ربح» و سود بردن است. و به غنائم جنگى (دستاوردهاى جنگ) اختصاص ندارد، گرچه در آن مورد نازل شده، ولى خصوصيت مورد نزول آيه، موجب تضييق در مفاد آيه نمى‌شود، زيرا:

العبرة بعموم اللفظ، لا بخصوص المورد.

سماعة بن مهران‌، درباره خمس، از امام‌ موسى بن جعفر (عليه‌السلام) مى‌پرسد:

[١] . انفال، آيه ٤١.