ملا اسماعيل را از اساتيد آقا على به حساب آورد. [١] با اينكه آقا على در آثار خود چند بار از ملا مصطفى قمشه‌اى (مصطفى الحكماء) مطلب نقل كرده [٢]، اما هرگز از او به عنوان استاد تعبير نكرده است، حال آنكه در همانجا از ملا جعفر به عنوان سندنا و استادنا ياد مى‌كند.

بسيار مستعبد است كه آقا على از شاگردان مصطفى الحكما بوده باشد. [٣]

٤. تدريس و شاگردان حكيم مؤسس‌

آقا على حدود چهل سال در حوزه تهران به تدريس فلسفه اشتغال داشته است. حدود هفت سال در مدرسه قاسم خان- در ارك دار الخلافه [٤]- مدتى نيز در منزل خود فلسفه تدريس مى‌كرد [٥] و بيش از بيست سال مدرس رسمى مدرسه سپهسالار بوده است. [٦] آقا على جامع معقول و منقول بود و در هر دو رشته تدريس مى‌كرد، هرچند شهرت و تخصص او در فلسفه است. محمد حسن خان اعتماد السلطنة در المآثر و الآثار در اين‌باره نوشته است: «تدريس مدرسه مرحوم ميرزا محمد خان سپهسالار قاجار واقع در دارالخلافه طهران به او متعلق مى‌باشد. در معقول و منقول از جمله فحول معدود است، هم در حكمت متعاليه تدريس مى‌نمايد و هم در كتب فقه استدلالى.» [٧] در طرائق الحقائق درباره تدريس آثار آقا على آمده‌

[١]. استاد سيد جلال الدين آشتيانى در مقدمه الشواهد الربوبية (صفحه صد و بيست و پنج) نوشته است: «آقا على حكيم از تلاميذ آخوند ملا آقا، ملا عبد الله، ملا محمد جعفر لنگرودى و ملا اسماعيل و آقا ميرزا حسن نورى و ملا مصطفى قمشه‌اى (مصطفى الحكما) است.» اگر مراد از ملا اسماعيل، محمد اسماعيل بن محمد سميع درب كوشكى واحد العين اصفهانى باشد و بنابر تحقيق دقيق استاد سيد جلال الدين همايى سال وفات وى را حدود ١٢٤٣ بدانيم، آقا على به لحاظ سنى نمى‌تواند از محضر ملا اسماعيل استفاده كرده باشد. به‌هرحال استاد آشتيانى در مورد تلمذ آقا على در محضر ملا اسماعيل و ملا مصطفى سندى اقامه نكرده‌اند.

[٢]. رسالة فى مباحث الحمل و رسالة فى الوجود الرابط؛ جلد دوم مجموعه مصنفات.

[٣]. دكتر مصطفى محقق داماد، در مقاله نخبگان علم و عمل (نامه فرهنگستان علوم، شماره ٤) ميرزا حسن چينى معروف به مولانا و ميرزا آقا نهاوندى را در سلسله اساتيد آقا على مدرس ذكر كرده است. در المآثر و الآثار در تراجم اين دو عالم هيچ اشاره‌اى به تلمذ آقا على نزد ايشان نشده است. بر اين ادعا سند ديگرى نيز ارائه نشده است. با توجه به همزمانى ميرزا حسن چينى و ميرزا حسن نورى تلمذ آقا على نزد ايشان محتمل است، اما عدم اشاره به نام وى در رساله سرگذشت و رساله تاريخ حكما اين احتمال را تضعيف مى‌كند.

[٤]. رساله سرگذشت، جلد سوم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس.

[٥]. كنت دوگوبينو، مذاهب و فلسفه در آسياى ميانه، فصل چهارم.

[٦]. رساله سرگذشت.

[٧]. چهل سال تاريخ ايران در دوره پادشاهى ناصر الدين شاه، جلد اول، المآثر و الآثار، تأليف محمد حسن خان اعتماد السلطنه، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٣، ص ٢١١.