معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٢ - الف نمونههايى از تأويلات مقبوله

لذا نبايد به ظاهر تنزيل (كه درباره‌ موسى‌ و فرعون‌ و بنى‌اسرائيل آن دوره نازل گشته) بسنده كرد، و پيام گسترده و عام آن را دريافت نكرد، كه همانا: نويد به پيروزى صالحان و حاكميت شايستگان بر سراسر گيتى است و براى ابديت؛ بدين شيوه، آيه، از تنگناى شأن نزول رسته و در بستر ابَديت و مشمول قرار گرفته است.

٣. آيه خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‌.[١]

درباره غنائم به‌دست آمده جنگ بدر نازل شده است، كه به جنگ اختصاص ندارد، و شامل تمامى غنائم جنگى مى‌شود.

مفهوم ظاهرى آيه، طبق شأن نزول، صرفاً همان غنائم جنگى است، كه مفسرين، از آن تجاوز نكرده‌اند.

ولى امام‌ ابوجعفر باقر- عليه‌السلام- با انجام يك سرى اعمال‌نظر دقيق، مفهومى اوسع از آن، استفاده فرموده، زيرا «ما» در آيه، موصوله است، و از «ادوات» عموم به‌شمار مى‌رود. «غنم» نيز به معناى مطلق و «ربح» و «فايده» (سود بردن) مى‌باشد. به علاوه، خصوصيت مورد نزول، ثبوتاً در ملاك حكم شرعى، دخالتى ندارد. زيرا العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص المورد.

لذا در نامه‌اى كه به‌ على بن مهزيار مى‌نگارد، آمده است:

والغنائم والفوائد- يرحمك الله- فهي الغنيمة يغنمها المرء والفائدة يفيدها ...[٢]

امام‌ موسى بن جعفر- عليه‌السلام- مى‌فرمايد:

الخمس، في كل ما أفاد الناس من قليلٍ او كثيرٍ.[٣]

٤. آيه:

قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ‌.[٤]

اشاره به يكى از بزرگ‌ترين نعمت‌هاى الاهى است، كه مايه اصلى حيات‌

[١] . انفال ٤١.

[٢] . شيخ محمد بن الحسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ٩، ص ٥٠٢، باب ٨، ما يجب فيه الخمس، رقم ٥.

[٣] . همان، ص ٥٠٣، رقم ٦.

[٤] . ملك، آيه ٣٠.