معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٧ - ضابطه تأويل

٢. بررسى خصوصيات حالى و مقالى كه آيه را فرا گرفته، و تشخيص آن‌كه كدام يك در هدف اصل دخيل است و كدام يك دخالت ندارد.

٣. ناديده گرفتن خصوصيات غير دخيل كه صرفاً حالت مقارنت دارند، و در هدف آيه دخالتى ندارند.

٤. با ناديده گرفتن خصوصيات غير دخيل، و به‌دست آمدن مفهوم عام و كلّى، اين مفهوم عام بايد به‌گونه‌اى باشد كه مورد آيه، يكى از مصاديق بارز آن محسوب شود.

بدين‌گونه، ربط ميان بطن (مفهوم عام مستخرج از درون آيه) و ظهر (مستفاد از ظاهر تعبير) روشن مى‌شود كه رابطه عام و خاصّ است. متكلّم در واقع يك قاعده كلّى (كبراى منطقى) را بر مصداق خاص تطبيق داده است، كه جنبه عمومى و شمولى دارد. لذا، بايد اين پيوند (كلّى و مصداق) ميان ظهر و بطن، حتماً ملحوظ شود.

شرط اخير، يك شرط اساسى است كه تأويل مقبول را از مردود جدا مى‌سازد، و بطن را به ظهر پيوند مى‌دهد. وگرنه اجنبى و غيرقابل پذيرش خواهد بود.[١]

در زير نمونه‌هايى از دو نوع تأويل مقبول و مردود را مى‌آوريم.

قبلًا متذكر مى‌شويم كه تأويل (بطن آيه) آنگاه مقبول است كه پيام زنده و جاويد آيه را نشان دهد؛ ولى نامقبول، تأويلى است كه از فحواى آيه به‌دور، و تجانسى با مدلول آيه ندارد.

[١] . نويسنده در تفسير و مفسران دو شرط( رعايت مناسبت و ارتباط تنگاتنگ بين معناى ظاهرى و باطنى، رعايت نظم و دقت در كنار گذاشتن خصوصيات كلام مورد تأويل و تجريد از قراين خاصه و رسيدن به حقيقت آن در قالب مفهوم عام) مطرح مى‌كند.( ج ٣، ص ٣١) و در تفسير الاثرى الجامع سه شرط را بيان مى‌كند: ١. بر طريق سير و تقسيم باشد؛ ٢. رعايت دقت كامل در شناخت خصوصيات كلام و نگاه داشتن خصوصيات دخيل در هدف؛ ٣. فحواى عام استخراج شده به مثابه كلى براى آنچه ظاهر كلام به آن دلالت دارد، باشد.( محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٣٤).