قبيل نسخ مشروط است،[١] تا هرگاه- خداى ناكرده- آن شرايط اوليه و ناتوانى مسلمانان در مقابله با كفّار رخ دهد، آيات صفح و بردبارى و چشم‌پوشى، از نو زنده مى‌شود، و مسلمانان بايد خويشتن‌دارى و با ملايمت با آنان مقابله كنند.

ب. نسخ تمهيدى‌

يك نوع نسخ در قرآن يافت مى‌شود كه مى‌توان آن را «نسخ تمهيدى» ناميد، بدين معنا كه آيه‌اى در بيان حكمى آمده، نه به‌منظور تثبيت، بلكه به‌منظور فراهم شدن زمينه براى رفع و برداشتن آن!

و آن در مواردى است كه شيوه ناهنجارى بر كلّ جوامع بشرى سايه افكنده و در اعماق فرهنگ و اقتصاد حاكم بر جهان ريشه دوانده، كه قطع اصول و از پا در آوردن تنه قطور آن، تنها از طريق تمهيد مقدّمات و آرام آرام، امكان‌پذير است.

از آن جمله است مسأله «برده‌دارى» كه ركن مهمّ اقتصاد جهان آن روز را تشكيل مى‌داد، و مقابله با آن، در آن شرايط امكان‌پذير نبود؛ جز با تمهيد و آماده‌سازى مقدّمات و در دراز مدّت.

اسلام، براى مقابله و رفع نهايى آن، ابتدا ريشه آن را در جا خشكاند، بدين صورت كه نامشروع بودن عوامل بردگى را صريحاً اعلام كرد. اسلام، همه انسان‌ها را ذاتاً آزاد مى‌داند، و بردگى را يك امر عارض و ناگوار مى‌شمرد، كه اسباب و موجبات آن همگى نامشروع است.

ثقة الاسلام‌ كلينى‌ در روضه كافى‌ از امام اميرالمؤمنين (ع) چنين روايت مى‌كند:

[١] . وى قبلًا اين آيات را مسنوخ مى‌دانست. البته از استادش نقل مى‌كرد كه محكم و غير منسوخ هستند. مفاد آيه( جاثيه ١٤) ادب و اخلاقى و رفتار عاطفى با دشمنان و حكمى تهذيبى و هميشگى است( سيدابوالقاسم الموسوى الخويى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٣٨٢) و آيه دوم هم نسخ اصطلاحى نيست، زيرا در آن به توقيت اشاره شده است.( همان، ص ٣٨٦) ولى به آن جواب مى‌داد كه چشم‌پوشى از تجاوز ادب نيست. موضوع توقيت هم پس از آن‌كه حكم، مادام كه بيان و حكم جديدى نيامده، طبعاً براى بقا و استمرار صلاحيت دارد، با نسخ منافى نيست و اين عيناً مفهوم نسخ است.( محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، صص ٣١٣- ٣١٢)