امور تصميم‌گيرى كردند و با كارشناسان مشورت كردند و تصويب شد و به مصالح خود مردم هست، آن كسانى كه به اولياى امور كمك مى‌كنند، همين مردم هستند، اما اگر فردى راضى نشد كه مغازه‌اش خراب شود، در اين صورت خواسته‌هاى شخصى او در برابر مصالح عمومى كه دولت اتخاذ مى‌كند، بايد ناديده گرفته شود. اين آيه دستور كلى مى‌دهد كه بايد مردم عادى در مقابل تصميماتى كه نظام و مسؤولان مى‌گيرند كه به مصلحت امت است و مردم نيز به اين مسؤولان اطمينان دارند، مطيع باشند، چون إِذَا قَضَي كه در اول آيه آمده، گويا در مورد حكم حكومتى است و احكام تشريعى را بگويد. يعنى اولياى امورى كه به فرمان خداوند كار مى‌كنند آن حكمى است كه از خدا است. اگر مسائل اجتماعى و سياسى كه در قرآن است را به‌عنوان آيات‌الاحكام استخراج كنيم، چون منظور از آيات‌الاحكام، آياتى است كه يك حكم شرعى را در بر دارد و موضوعى را واجب يا حرام مى‌كند و احكام اجتماعى و سياسى نيز از احكام محسوب مى‌شوند، اگر اينها را بگيريم به معنى الاخص دو آيه است و اعم آن همه قرآن است.

تفاسيرى كه تاكنون نوشته شده هر يك ويژگى خاصى دارند، به نظر حضرت‌عالى كدام يك بيشتر به مسائل سياسى- اجتماعى پرداخته است؟

آغازگر چنين تفاسيرى‌ محمد عبده‌ است. افراد ديگر چون‌ سيد احمد هندى‌ نيز آغازگر اين روش بودند، ولى صلاحيت نداشتند؛ اما عبده‌ كه عالم، اسلام‌شناس، دانشمند، اديب و مورد اعتماد بود در تفسير المنار چنين تفسيرى را ارائه كرد. وى قرآن را از ديدگاه مسائل اجتماعى تفسير كرده است؛ البته او در اين تفسير در مسائل اجتماعى تمركز كرده و نه اين‌كه برايش يك گرايش قائل شويم، چون بين روش و گرايش تفاوت هست. روش يعنى كه اين تفسير- به‌طور مثال- ادبى است يا فلسفى يا فقهى، اما گرايش به اين معنا است كه مفسر هدفى دارد كه غرضش از تفسير، تحقق بخشيدن آن هدف است. عبده‌ واقع‌نگرانه به سراغ قرآن رفته و مسائل را به اين صورت ديده، نه اين‌كه هدفش تحقق اين كار بوده است، چون در اين صورت تحميل به قرآن بود. هر