معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٣٦ - ١ دلايل اهل تحقيق

رسيده‌اند؛ گروه افراطى اهل كشف و شهود كه خود را «اهل تحقيق» ناميده‌اند و گروه تندرو اهل ظاهر كه به نام «سلفيون» شهرت يافته‌اند.

١. دلايل اهل تحقيق‌

١. ابن عربى‌ كه سردسته گروه نخست است، در جاى جاى‌ فتوحات‌، مجاز در قرآن بلكه مجاز در لغت را- از منظر اهل تحقيق- نفى كرده، و رو آوردن به مجاز را يك نوع ضرورت كلام دانسته است، كه در صورت عدم امكان حقيقت، دست به مجاز مى‌زنند. چون صفات عاليه كه در قرآن آمده است، قابل حمل بر معانى حقيقى بوده، حمل بر مجاز خالى از وجاهت خواهد بود. آرى! اين اهل نظر و استدلال‌اند كه با كمترين و كوچك‌ترين شبهه به سراغ تأويل و حمل بر مجاز و استعاره مى‌روند. «چون نديدند حقيقت، ره افسانه زدند»![١]

٢. امام‌ خمينى‌- قدّس‌سره- در اين زمينه مطالبى دارد كه مى‌تواند تا حدودى شرح و تبيين اين گفتار باشد. ايشان مى‌فرمايد:

اساساً الفاظ موضوعه، در اصل براى معانى عامّه و حقايق مطلقه وضع شده است، و هرگونه تقيدات مفهومى عارضى است و از استعمالات خاص نشأت گرفته، كه در اصل وضع و لغت دخالت نداشته است، مثلًا «نور» براى مطلق روشنايى اعم از حسّى و باطنى وضع شده، گرچه بيشتر استعمال عرفى آن در نور حسّى است. لذا هرگاه در مورد علم به‌كار رود، چون يك گونه روشنايى باطنى است، استعمال حقيقى خواهد بود، زيرا در همان معناى وسيع اصلى آن به‌كار رفته است.

خلاصه: الفاظ، براى روح معانى وضع شده‌اند كه فراتر از مفاهيم محدودِ مورد استعمال عرفى است. لذا واژه‌هايى امثال؛

عالم، حى، قيوم، رحمان و رحيم كه درباره خداوند به كار مى‌رود، همگى حقيقت است نه مجاز.[٢]

[١] . محمد محمود الغراب، رحمة من الرحمان، فى تفسير و اشارات القرآن، ج ١، ص ١٤. وى مى‌گويد از نظر اهل تحقيق در قرآن مجاز نيست ولى از نگاه اهل نظر و اعتبار، مجاز فراوان به كار رفته است. فتوحات، ج ١، ص ٢٥٣. علوم القرآن عند المفسرين، ج ١، ص ١٠١.

[٢] . سيدروح‌الله خمينى، رساله آداب الصلاة، ص ٢٤٩.