معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٧ - الف تفسير از ديدگاه علامه

ما آمن بي من فسّر برأيه كلامي؛[١]

هرگز به من ايمان نياورده، كسى كه به‌رأى خود، كلام مرا تفسير كند.

يعنى رأى خود را تفسير كلام من قرار دهد. و نيز حديث ديگر:

من فسّر القرآن برأيه فليتبوّأ معقده من النار؛[٢]

هر كه قرآن با رأى خود تفسير كند. بايد جايگاه خود را دوزخ فراهم سازد.

ناظر به همين نوع تفسير به‌رأى، يعنى تحميل است.

حضرت استاد آيت‌الله خويى مى‌فرمايد:

اگر مفسّر در صدد تحميل نباشد، و از روش متعارف استفاده كند و قواعد مقرّر در باب محاورات را مراعات كند، اين‌گونه تفسير، تفسير به‌رأى نخواهد بود.

در همين‌جا استاد علّامه طباطبايى مى‌فرمايد:

هرگاه مفسّر روش متعارف را اتخاذ كند و در تفسير قرآن طبق مقرّرات باب محاوره عمل كند، البته اين‌گونه تفسير، تفسير به‌رأى است.

ديدگاه علًامه طباطبايى در مقابل ديدگاه آيت‌الله خويى قرار گرفته است.

آيت‌الله خويى مى‌فرمايد:

انّ الأخذ بظاهر اللفظ مستنداً الي قواعد و اصول يتداولها العرف في محاوراتهم، ليس من التفسير بالرأي. و انما هو تفسير بحسب ما يفهمه العرف، و بحسب ما تدلّ عليه القرائن المتصله و المنفصله ...؛[٣]

اگر مفسر با ظاهر الفاظ و با تكيه بر قواعد و اصولى كه عرف در گفت‌وگوهايشان به كار مى‌برند، به تفسير بپردازد، تفسير به‌رأى نيست، بلكه آن تفسيرى است به حسب آنچه عرف مى‌فهمد و به حسب آنچه قراين متصل و منفصل بر آن دلالت مى‌كنند.

علّامه طباطبايى مى‌فرمايد:

الاضافة في قوله: برأيه- تفيد معني الاختصاص و الانفراد و الاستقلال، بأن يستقل المفسّر في تفسير القرآن بما عنده من الأسباب في فهم الكلام العربي، فيقيس كلامه تعالي بكلام الناس. فان قطعة من الكلام من أي متكلم اذا ورد علينا لم نلبث دون أن نعمل فيه القواعد المعمولة في كشف المراد الكلامي و نحكم‌

[١] . همان.

[٢] . مقدمه جامع التفاسير، همان.

[٣] . البيان، ص ٢٨٧.