٣ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
ترجمه:
٣- بخشنده و بخشايشگر است.
تفسير:
معنى «رحمن» و «رحيم» و گسترش مفهوم آنها و همچنين تفاوت ميان اين دو كلمه را در تفسير «بسم اللّه» مشروحاً خوانديم، و نيازى به تكرار نيست.
نكته‌اى كه در اينجا بايد اضافه كنيم اين است: اين دو صفت كه از مهم‌ترين اوصاف الهى است در نمازهاى روزانه ما حداقل ٣٠ بار تكرار مى‌شوند (دو مرتبه در سوره «حمد» و يك مرتبه در سوره‌اى بعد از آن مى‌خوانيم) و به اين ترتيب ٦٠ مرتبه خدا را به صفت رحمتش مى‌ستائيم.
اين در حقيقت درسى است براى همه انسان‌ها كه خود را در زندگى بيش از هر چيز به اين اخلاق الهى متخلق كنند، به علاوه اشاره‌اى است به اين واقعيت كه اگر ما خود را عبد و بنده خدا مى‌دانيم، مبادا رفتار مالكان بى رحم نسبت به بردگانشان در نظرها تداعى شود.
در تاريخ بردگى مى‌خوانيم:
«صاحبان آنها با قساوت و بى‌رحمى عجيبى با آنها رفتار مى‌كردند، چنان كه مى‌گويند اگر بنده‌اى در انجام خدمات اندك قصورى مى‌ورزيد مجازات‌هاى سخت مى‌ديد: شلاق مى‌خورد، او را به زنجير مى‌كشيدند، به آسيابش مى‌بستند به حفر معادن مى‌گماشتند، در زير زمين‌ها و سياه‌چال‌هاى هولناك حبس