عمومى است، و ديگرى معنى درونى و به اصطلاح بطن آيه است، كه جز پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام و كسانى كه خدا بخواهد، از آن آگاه نيستند.
به تعبير ديگر: در حقيقت اين روايات اشاره به اين مطلب است: خدائى كه قدرت دارد ذرات پراكنده خاك انسان‌ها را در قيامت از نقاط مختلف جهان جمع‌آورى كند، به آسانى مى‌تواند ياران مهدى عليه السلام را در يك روز و يك ساعت براى افروختن نخستين جرقه‌هاى انقلاب به منظور تأسيس حكومت عدل الهى و پايان دادن به ظلم و ستم، جمع نمايد.
***
٢- تفسير جمله «وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها»
گفتيم: ظاهر آيه اين است كه اشاره به قبله‌هاى مختلفى است كه خدا براى امت‌ها قرار داده، ولى بعضى احتمال داده‌اند: اشاره به معنى وسيع‌ترى است كه شامل روش‌ها و برنامه‌هاى تكوينى مى‌شود، و در حقيقت معنى قضا و قدر تكوينى نيز از آن منظور بوده «١» (دقت كنيد).
البته اگر قرائن قبل و بعد اين آيه نبود، چنين تفسيرى امكان‌پذير بود، ولى با توجه به اين قرائن ظاهر همان معنى اول است، و جمله «هُوَ مُوَلِّيها» شبيه «فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها» است.
و به فرض كه آيه اشاره به اين معنى باشد هرگز به مفهوم قضا و قدر اجبارى نيست، بلكه همان قضا و قدرى است كه با اصل آزادى اراده و اختيار سازگار است. «٢»
***