نكته‌ها:
١- «الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» كيانند؟
سوره «نساء» آيه ٦٩ اين گروه را معرفى كرده است: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقا:
«كسانى كه دستورات خدا و پيامبر را اطاعت كنند، خدا آنها را با كسانى قرار مى‌دهد كه مشمول نعمت خود ساخته، يعنى پيامبران، رهبران صادق و راستين و جانبازان و شهيدان راه خدا و افراد صالح، و اينان رفيقان خوبى هستند».
همان گونه كه ملاحظه مى‌كنيم اين آيه افراد مورد نعمت خدا را چهار گروه معرفى مى‌كند: پيامبران، صديقين، شهداء، و صالحين.
اين مراحل چهارگانه شايد اشاره به اين معنى باشد كه براى ساختن يك جامعه انسانى سالم، مترقّى و مؤمن، نخست بايد رهبران حق و انبياء وارد ميدان شوند.
و به دنبال آنها مبلغان صديق و راستگو كه گفتار و كردارشان با يكديگر هماهنگ است، تا اهداف پيامبران را از اين طريق در همه جا گسترش دهند.
آنگاه در اين دوران سازندگى فكرى، طبيعتاً عناصر آلوده و آنها كه مانع راه حق‌اند سر بر دارند، جمعى بايد در مقابل آنها قيام كنند و عده‌اى شهيد شوند و با خون پاكشان درخت توحيد آبيارى گردد.
در مرحله چهارم محصول اين كوشش‌ها و تلاش‌ها به وجود آمدن «صالحان» است، اجتماعى پاك، شايسته و آكنده از معنويت.
بنابراين ما در سوره «حمد» در شبانه روز پى در پى از خدا مى‌خواهيم كه در خط اين چهار گروه قرار گيريم، خط انبياء، خط صديقين، خط شهدا و صالحين و روشن است كه در هر مقطع زمانى بايد در يكى از اين خطوط، انجام