گرديد، در آن هنگام كه از ورود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به شهر «مكّه و مسجد الحرام» جلوگيرى كردند. «١»
بعضى شأن نزول سومى نيز براى آيه گفته‌اند و آن اين كه: منظور مكان‌هائى است كه مسلمانان در «مكّه» براى نماز داشتند و مشركان پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را ويران كردند. «٢»
هيچ مانعى ندارد كه نزول آيه ناظر به تمام اين حوادث بوده باشد، بنابراين هر يك از شأن نزول‌هاى فوق يكى از ابعاد مسأله را منعكس مى‌كند.
***
تفسير:
ستمكارترين مردم
بررسى شأن نزول‌هاى فوق نشان مى‌دهد روى سخن در آيه به هر سه گروه، يهود و نصارى و مشركان، است، هر چند بحث‌هاى آيات گذشته، بيشتر به يهود اشاره مى‌كرد و گاهى به نصارى‌.
به هر حال «يهود» با ايجاد وسوسه در مسأله تغيير قبله، كوشش داشتند كه مسلمانان به سمت بيت المقدس باز گردند و نماز بخوانند تا با اين كار هم تفوقى بر آنها داشته باشند و هم مسجد الحرام و كعبه را از رونق بيندازند. «٣»
«مشركان مكّه» نيز با منع پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و مسلمانان از زيارت خانه خدا عملًا به سوى خرابى اين بناى الهى گام برمى‌داشتند.
«مسيحيان» نيز با گرفتن بيت المقدس و ايجاد وضع ناهنجارى كه در بالا از