خود نوشته است در كتابخانه ... مرحوم آقا ميرزا افضل الله خان آشتيانى مستشار سابق ديوان عالى تميز بود، بعدها بر ما معلوم شد اين اسفار در اختيار ورثه آقا على است و تمام حواشى خود را كه در طول زمان و قبل از طبع اسفار در حواشى اسفار خطى نوشته بود به كنار صفحات اسفار چاپ تهران به خط خود منتقل نموده است. حواشى آقا على بر مباحث مختلف اسفار بطور متفرقه و در حواشى سفر نفس مبسوط و مفصل است.» [١]

«وى [آقا على‌] به يكى از تلاميذ خود بنام شيخ محمّد رشتى دستور داد كه مجموعه اين حواشى را بصورت كتاب مستقل در آورد. ميرزا احمد آشتيانى ... صفحات و سطور كتاب اسفار را كه اين تعليقات ناظر بر آن موارد است مشخص فرموده‌اند، متأسفانه بسيارى از اوراق اين مجموعه مفقود گرديده است.» [٢]

در مقدّمه ناشرين اسفار در نخستين چاپ حروفى آن در قم كه همراه با حواشى ملا على نورى، حكيم سبزوارى، آقا على مدرس، ملا اسماعيل اصفهانى، حكيم هيدجى و علامه سيد محمد حسين طباطبايى منتشر شده است آمده است: «ما از بعضى اساتيد ياد شده تنها تعليقاتى بر بعضى مواضع اسفار يافته‌ايم، مثلا از آقا على مدرس و مولى اسماعيل خواجوى تنها تعليقات سفر نفس را بدست آورده‌ايم.» [٣] «علامه طباطبايى حجم اين تعليقات با ارزش را يك و نيم تا دو برابر اسفار تخمين مى‌زده است.» [٤] «او براى سهولت شاگردان از حواشى متعددى استفاده فرموده است. از آن جمله حواشى حكيم سبزوارى است كه از ديگر حواشى مفصل‌تر است. او از تعليقات شيخ مهدى اصفهانى (از مدرسان اسفار و از احفاد ملا محمّد باقر مجلسى) كه از او در حواشى بر الهيات اسفار، مبحث اراده به «جدنا القمقام» تعبير كرده، نقل نموده است. او همچنين از مرحوم سيد هادى حسينى- مؤلف تعليقات بر شرح هدايه‌

[١]. سيد جلال الدين آشتيانى، مقدمه المسائل القدسية در رسائل فلسفى ملا صدرا (مشهد ١٣٥٧) صفحه ٥٥، و مقدمه المظاهر الالهية ملا صدرا صفحه ٢٥، و شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا صفحه ٢١٥ (تهران، ١٣٦٠)؛ مقدمه المبدء و المعاد ملا صدرا صفحه ٥٢، زاد المسافرين صفحه ٢٥٣.

[٢]. آشتيانى، مقدمه انوار جليه ملا عبد اللّه مدرس زنوزى، صفحه ٢٠، ٢١.

[٣]. صفحه ث مقدمة الناشرين، ١ ربيع الثانى ١٣٧٨، رضا لطفى، جلد اول اسفار. ضمنا ملا اسماعيل خواجوى صحيح نيست، ملا اسماعيل درب كوشكى اصفهانى صحيح است.

[٤]. به نقل از استاد حسن حسن‌زاده، آملى، قم، زمستان ١٣٧٦.