تدريس مى‌كرد و باعث آشنايى بدون واسطه متفكران غربى با فلسفه اسلامى مى‌شد، و از سوى ديگر خود از نزديك با فلسفه معاصر غرب آشنا مى‌شد. به‌هرحال رفت و آمدها و سئوالات كنت دو گوبينو در آشنايى و لو اجمالى آقا على با فلسفه غرب موثر بوده است.

جلوه‌اى از اين آشنايى را در اواخر بدايع الحكم مى‌توان مشاهده كرد.

٤- حاج محمد كريمخان كرمانى (متوفى ١٢٨٨)

وى در جميع علوم عقليه و نقليه دعوى استادى مى‌نمود. از جماعت شيخيه (پيروان شيخ احمد احسايى) بعد از سيد كاظم رشتى گروهى به وى گرويدند و او را ركن چهارم از اركان اصول عقايد خويش گرفتند. در غالب فنون كتاب و رساله نوشته است، از جمله رساله‌اى در رد باب، ارشاد العوام و فصل الخطاب در علم حديث [١]. در جمادى الاولى ١٢٧٥ در حضور جمعى از علما و سياسيون مناظره‌اى در باب مسائل حكمى بين آقا على و حاج محمد كريمخان واقع شد [٢]، كه به عجز حاج محمد كريمخان از جواب در بسيارى از مواضع انجاميد و حاضران به تفوق علمى حكيم موسس اعتراف كردند. قبل از آن نيز بين اين دو عالم مناظرات ديگرى انجام شده بود كه متأسفانه ثبت نشده است.

٥- بديع الملك ميرزا

بديع الملك ميرزا پسر امام قلى (منوچهر ميرزا) عماد الدوله پسر محمد على ميرزا (دولتشاه) پسر فتحعلى شاه قاجار ملقب به حشمت السلطنه و از ١٣٠٤ به عماد الدوله ثانى بوده است [٣]. مدتها در كردستان، كرمانشاهان و يزد و غير آن استاندار بوده است. حدود ١٢٥٢ متولد شده و بعد از ١٣١٣ از دنيا رفته و در قبرستان ظهير الدوله شميران مدفون است [٤]. او شاهزاده‌اى فاضل و درس خوانده بوده است. كربن او را «افتخار طبقه اشراف ايرانى قرن گذشته» مى‌نامد. [٥] تبحر او در فلسفه اسلامى از سه اثر وى هويدا است. يكى عماد الحكمه كه‌

[١]. محمد حسن خان اعتماد السلطنه، المآثر و الآثار، ص ١٩٩.

[٢]. متن كامل بجامانده از اين مناظره در جلد سوم مجموعه مصنفات حكيم موسس منتشر خواهد شد.

[٣]. روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، ص ٤٧٢.

[٤]. كريم مجتهدى، مقاله ذكر فلاسفه بزرگ غرب در كتاب بدايع الحكم، مجله راهنماى كتاب، اسفند ١٣٥٤.

[٥]. مقدمه فرانسوى هانرى كربن بر كتاب المشاعر (تهران ١٣٤٢ ش) ص ٥٣- ٥٤.

Le Liver des Pe? ne? trations metaphysiques.