مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٤٩ - ٣ - كنت دو گوبينو(١٨١٦ - ١٨٨٢ ميلادى)
ميلادى (مطابق با ١٢٧٤ هجرى قمرى) در فصل چهارم كتاب تحت عنوان تصوف و فلسفه براساس رساله آقا على به معرفى فلاسفه ايران پرداخته، اطلاعات ارائه شده در اين كتاب درباره فلاسفه ايرانى بويژه فلاسفه متأخر قابل توجه است و جز براساس رساله آقا على قابل دسترسى وى نبوده است. به عنوان نمونه به ديدگاه وى درباره آقا على اشاره مىكنيم:
«آقا على طهرانى استاد مدرسه مادر شاه تهرانى، دانشمند قابلملاحظهاى است، هيكل كوچك و اندام ضعيف و لاغرى دارد و رنگ صورتش مايل به سياهى است، اما چشمانى نافذ دارد و فوق العاده باهوش است تحصيلات خود را نزد پدرش ملا عبد الله مدرس [زنوزى] و ملا آقا قزوينى و حاج ملا جعفر لاهيجى [لنگرودى] و حاج محمد ابراهيم [نقشه فروش] و سيد رضى [لاريجانى] و ميرزا محمد حسن نورى به پايان رسانيده است. راجع به عقايد فلاسفه شهير مطالبى نوشته است. ابتدا فقه و اصول و حكمت الهى تدريس مىكرد، ولى بعدها از تدريس اين مواد دست كشيد، اما طلاب او را رها نكرده و به منزلش مىروند و از محضرش استفاده مىكنند، و خلاصه آنكه از اين گوشهگيرى از شهرتش كاسته نشده است. اكنون مشغول نوشتن كتابى است در تاريخ فلسفه، يعنى از ملاصدرا شروع كرده و به زمان حاضر مىرساند [١]. او بعد از شهرستانى اولين كسى است كه به نوشتن تاريخ مشروح فلسفه اقدام كرده است. [٢]»
بنا به نقل بعضى اساتيد [٣]، كنت دو گوبينو از آقا على مدرس براى تدريس فلسفه در دانشگاه سوربن فرانسه دعوت مىكند. ظاهرا آقا على پس از مدتى دعوت را مىپذيرد، اما برخى از شاگردان حكيم موسس از جمله شيخ عبد النبى مجتهد مازندرانى، استاد الاساتيد را از اين سفر منصرف مىكنند. اگر اين سفر علمى محقق مىشد، آقا على مدرس طهرانى نخستين فيلسوف ايرانى بود كه از يك سو در يكى از مراكز معتبر غربى فلسفه اسلامى
[١]. اين مشخصات با رساله تاريخ حكماى ايران به خط آقا على موجود در پرونده گوبينو در استراسبورگ در موارد ذيل متفاوت است: اولا حجم اين رساله به اندازه يك كتاب مشروح تاريخ فلسفه نمىرسد، ثانيا در اين رساله سر گذشت ده فيلسوف قبل از صدر المتألهين به اختصار مورد اشاره قرار گرفته است. بسيار مستبعد است كه آقا على بجز رساله فوق الذكر كتابى ديگر در اين زمينه تاليف كرده باشد.
[٢]. مذاهب و فلسفههاى آسياى ميانه، ترجمه فارسى، صفحه ٨٩.
[٣]. دكتر مهدى حائرى يزدى به نقل از بهاء الدين نورى پسر شيخ عبد النبى مجتهد نورى مازندرانى.