تجريد، كلام اسلامى را منضبطتر كرد، امّا به سيطره سنت متكلم فيلسوفانى از قبيل سيد صدر الدين دشتكى (٨٢٨- ٩٠٣) و جلال الدين دوانى (٨٣٠- ٩٠٨) در حواشى مكرر بر شروح تجريد در حوزه شيراز انجاميد. مركز حوزه فلسفى در قرن دهم از شيراز به اصفهان منتقل شد. شاخص‌ترين حكيم حوزه اصفهان ميرداماد (٩٦٩- ١٠٤١) صاحب ابتكار در چند مسئله فلسفى با گرايشات اشراقى و نثرى ثقيل است.

٢. صدر المتألهين و حكمت متعاليه‌

محمد بن ابراهيم قوامى مشهور به صدر المتألهين شيرازى (٩٧٩- ١٠٥٠) مؤسس حكمت متعاليه و يكى از چهار حكيم طراز اوّل جهان اسلام است. او با هضم حكمت مشاء و حكمت اشراق در فلسفه خود و بهره‌گيرى از عرفان نظرى در پرتو تعاليم قرآنى و احاديث معصومين (ع) توانست نظامى نو در فلسفه اسلامى دراندازد، مسائل جديدى ابتكار نمايد، حوزه انديشه فلسفى را توسعه داده، بر عمق و غناى آن بيفزايد. صدر المتألهين يك نقطه عطف در انديشه فلسفى، انديشه عرفانى و انديشه دينى اسلامى است. مقايسه مسائل مورد بحث در حكمت متعاليه و پاسخهاى صدرا به آنها با مسائل و تقريرهاى حكمت مشاء و اشراق حاكى از ارتقاى جدى انديشه فلسفى است. تقريرهاى جديد وى تكميل آراء شيخ الرئيس ابن سينا از يك سو و جبران نقائص برهانى شيخ اشراق سهروردى از سوى ديگر است. عرفان نظرى كه با مبانى ابتكارى محيى الدين ابن عربى (٥٦٠- ٦٣٨) وارد افق جديدى شده بود، در قرن نهم پس از جامى (٨١٧- ٨٩٨) عملا به ركود گرائيد.

صدر المتألهين با بهره‌گيرى فراوان از عرفان محيى الدين اصول جديدى به فلسفه افزود و عملا عرفان و فلسفه را در حل معضلات و كشف مشكلات انديشه‌سوز به يارى هم خواند.

انديشه دينى كه در كلام تجسّد يافته بود، به نظر صدر المتألهين در رساله سه اصل و غير آن از تعاليم ناب قرآنى و نبوى و ولوى فاصله گرفته، در درك ظواهر شريعت خلاصه شده بود.

او با حفظ ظاهر شريعت به باطن ديانت نقب زد. ملاصدرا مدعى دركى جامعتر و همه جانبه از قرآن و سنت است. تفسير قرآن و شرح اصول كافى وى گامى در اين مسير است. سيراب شدن صدر المتألهين از چشمه‌هاى تعاليم اهل بيت (ع) بويژه كلمات امير المؤمنين (ع) در