حضرت‌ عيسى‌ شده باشد. البته كشيش‌هاى اروپايى كه اين مسأله را مطرح كردند، خيلى مؤدبانه بيان كردند، گفتند در عين حال يقين داريم قرآن دروغ نمى‌گويد، راست مى‌گويد، ولى ما اطلاع نداريم. آن‌ها شبهه را به صورت معقول مطرح كردند.

پس از مراجعت به ايران، هر دو شبهه را دنبال كردم. امّا شبهه مسيحيان مربوط به الوهيت مادر حضرت‌ عيسى‌ (عليه‌السلام). ابن حزم اندلسى‌ كه هفتصد سال پيش وفات كرده در الفصل فى الملل و النحل‌ وقتى كه فرقه‌هاى مسيحيت را مى‌شمارد، از جمله مى‌گويد فرقه‌اى بوده به نام «بربرانيه» كه اين فرقه امروزه (زمان‌ ابن حزم) منقرض شده است، و اينها قائل به الوهيت مادر حضرت‌ عيسى‌ بودند. اما شبهه يهوديان كه قرآن مى‌گويد آن‌ها گفتند: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ‌ اين ابن در اينجا تشريفى است؛ مثل اين كه همه يهوديان مى‌گفتند:

نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ.[١]

در اينجا، اين حقيقى نيست، بلكه تشريفى است؛ زيرا عزيرى كه در قرآن مطرح شده، در تورات عذرا خوانده مى‌شود و او كسى است كه در زمان‌ كورش‌ كه يهوديان را از اسارت بابلى نجات داد، عده‌اى در شورش ايران به پيروى از حضرت‌ دانيال نبى‌ ماندند و عده‌اى به سركردگى‌ عذرا به بيت‌المقدس رفتند. كورش‌ هم پول و امكانات زيادى براى ساختن بيت المقدس جديد به آنان داد. وقتى‌ عذرا به همراه عده‌اى ديگر از يهوديان به بيت‌المقدس رفتند، كارهاى يهوديان را سر و سامان دادند، چون در زمان اسارت بابلى‌ بخت نصر تمام كتب مقدس از جمله‌ تورات‌ را سوزاند. عذرا پس از هفتاد سال، با يارى گرفتن از پيرمردها و كسانى كه از پدرانشان چيزى از نصوص‌ تورات‌ به ذهن سپرده بودند يا احياناً تكه كاغذ و نوشته‌اى در اختيار داشتند، به دين موسوى سامان داد و از نو كتاب‌ تورات‌ را گردآورد و در واقع احيا كننده شريعت‌ موسى‌ است. از اين رو، لقب ابن‌اللهى را تشريفاً به او دادند. اين مطلب را فخر رازى‌ هم گفته است. به هر حال از اين قبيل شبهات وجود

[١] . مائده، آيه ١٨.