اينان در برخورد اوّليه- و با توجّه به تشابه آيه- با خود مى‌گويند: اين متشابهات از همان منبعى كه محكمات صادر گشته، صدور يافته است، پس بايد: تفسيرى قابل قبول داشته باشد، و بر اثر پى‌جويى- و با عنايت حق‌تعالى- بر تفسير و تأويل صحيح آن، دست مى‌يابند.

تأويل متشابه- گفتار يا عمل متشابه‌[١]- به معناى توجيه متشابه است تا وجه صحيح آن را بيان دارد و از سرّ پنهان آن پرده بردارد.

٢. تأويل، به معناى «بيان داشتن مفهوم پنهان» (مدلول باطنى) در كلام سلف صالح، فراوان به كار رفته است.[٢]

پيامبر اكرم (ص) فرمود:

ما من آية في القرآن إلّا و لها ظهر و بطن فُضَيل بن بسار.

از امام‌ باقر (ع) درباره اين حديث مى‌پرسند؟ حضرت در جواب مى‌فرمايد:

ظهره تنزيله و بطنه تأويله‌.[٣]

ظَهْر قرآن‌، همان مفهومى است كه از ظاهر لفظ، و با در نظر گرفتن شأن نزول (مناسبت‌هاى خاصّ كه موجب نزول آيه شده است) به‌دست مى‌آيد.

بطن قرآن‌، عبارت است از تأويل آيه، يعنى: مفهوم عامّى، كه با قطع نظر از مناسبت‌ها و شرايط زمانى و مكانى نزول آيه، به‌دست مى‌آيد.

[١] . مانند اعمالى كه همراه موسى انجام داد و موسى را بر آن داشت تا از وى بخواهد كه او را از اسرار نهفته كردار خويش، او را با خبر سازد. او هم در جواب گفت: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً: به زودى تو را بر آنچه نتوانستى شكيبا باشى، آگاه مى‌سازم.( كهف، آيه ٧٨)

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣، صص ٣٢- ٣٠. يتخلص استعمال التأويل فى موضعين الاول فى توجيه المتشابه، الثانى: فى المعنى الثانوى( البطن)).

[٣] .« ما من القرآن آية الاولها ظهر و بطن ...».( بحارالانوار، ج ٨٩، ص ٩٨، به نقل از: بصائر الدرجات، ص ١٩٧).« عن الفضيل بن يسار قال: سئلت اباجعفر( ع) عن هذه الرواية« ما فى القرآن آية الّا و لها ظهر و بطن و ما فيه حروف الاول حدّ و لكل حدّ مطلع» ما يعنى بقوله لها ظهر و بطن؟ قال: ظهره و بطنه تأويله، منه مامضى و منه ما لم يكن بعد ...».( ابن عباس السلمى السمرقندى، تفسير العياشى، المعروف بالعياشى، ج ١، صص ٢٣- ٢٢. نويسنده در تفسير الاثرى الجامع( ص ٣٠) با عنوان« ما فى القرآن آية ...» آورده است.