شايد يكى از اركان بلاغت و سرّ اعجاز بيانى قرآن، به كار بردن استعاره و مجاز و كنايه است كه در حدّ اعلاى بَراعَت‌[١] و فخامت انجام گرفته است. علماى ادب به كار بردن استعاره را مايه رونق و جذّابيت و زيبايى كلام دانسته‌اند، كه قرآن در اين باره، سرآمد همه و در حدّ اعجاز پيش رفته است. اساساً به كار بردن انواع استعاره در قرآن موجب شده است اين سخن الاهى جلوه خاصّ خود را داشته و سرآمد همگان باشد.

ابن رشيق قيروانى‌ اديب برجسته جهان عرب (ت ٤٥٦) در كتاب‌ العمده‌،[٢] كثرت استعاره و مجاز در قرآن را مايه زيبايى و رونق آن دانسته است، به‌گونه‌اى كه در ديگر سخنان يافت نمى‌شود و هرگز نتوان جمال و ابّهت استعاره‌هاى قرآن را با ديگر سخنان مقايسه كرد. او مى‌گويد:

استعاره، بهترين نوع مجاز، و سرآغاز نكته‌هاى بديعى در هر سخن نغزى است و در آرايش بخشيدن سخن، زيورى زيبنده‌تر از استعاره يافت نمى‌شود، زيرا بر تشبيه مُضمَر[٣] (پنهانى) مبتنى است كه انواع نكات بديعى، از جمله ترشيح‌[٤] را در پى دارد، كه گاه سخن را به بالاترين مرتبه عظمت و جلالت مى‌رساند.

از اين‌رو، عبدالقاهر جرجانى‌، در دو كتاب نفيس خود، اسرار البلاغه‌ و دلائل الاعجاز، تنها پيرامون تشبيه و تمثيل و استعاره سخن گفته و دلايل اعجاز قرآن را- در راستاى بلاغت و بيان- از همين راه به اثبات رسانده است. او مى‌گويد:

همگان اتفاق نظر دارند كه: كنايه، رساتر از تصريح، و در استعاره مزيت‌

[١] . مهارت، تخصص و زبردستى.

[٢] . ابى على الحسن قيروانى ابن رشيق، العمدة فى محاسن الشعر و آدابه، ج ١، ص ٢٣٩؛ محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، ص ٣٨٦.

[٣] . تشبيه مضمر: تشبيهى است كه مشبّه‌به ذكر نشود، تنها برخى از خواصً بارز آن ذكر شود كه اين خود به نام ترشيح خوانده مى‌شود.

[٤] . ترشيح: متى عقبت الاستعارة به‌صفات او تفريع كلام ملائم للمستعار منه، سميت مرشّحة ... و مثالها فى التشريح ان تقول: ساورت اسداً هصوراً عظيم البلدتين وافى البراثن منكر الزئير ....( محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ٤١٢- ٤١٠).