گاه كافران با دليل و برهان بر مؤمنان عليه نخواهد داشت. بر اين اساس، آيه هيچ گونه دلالتى بر قاعده فقهيه نداشته و مربوط به احكام و تشريع نخواهد بود. روايات تفسيرى نيز اين معنى را تأييد مى‌كند:

از آن جمله طبرى در تفسير خود از ابن وكيل نقل مى‌كند:

«قال رجال يا امير المؤمنين (ع) ارايت قول الله (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) و هم يقاتلوننا فيظهرون و يقتلون‌؟» قال له على (ع) «ادنه اذنه ثم قال (ع) فالله يحكم بينهم يوم القيمه» [١] .

در پاسخ اين اشكال بايد به دو نكته توجه داشت:

اولاً: چون معترض مفهوم غلبه را از آيه فهميده بود و مبناى اعتراض خود را بر نفى پيروى كافران بر مؤمنان قرار داده امام اين معنى (غلبه را نفى نمود براى اينكه معترض بتواند مصداق آيه را به وضوح دريابد) سبيل را به معنى حجت و دليل تفسير نمود تا معترض حتى در مورد كافرانى كه بر مؤمنان غالب مى‌شوند مفاد آيه را درك نمايد.

ثانياً: حجت يكى از معانى سبيل است و تفسير سبيل به معنى حجت در اين روايات به معنى حمل لفظ به يكى از معانى آن مى‌باشد و هرگز به معنى آن نيست كه سبيل بجز حجت و دليل مفهوم ديگرى ندارد [٢] بى‌شك غلبه و استيلا. به صورت تشريعى و غلبه و استيلا از طريق حجت و برهان و غلبه و پيروزى به معنى خارجى عينى همگى از مصاديق مفهوم سبيل و غلبه است وقتى يك مصداق آن (پيروزى خارجى) قابل قبول در مفهوم آيه نباشد بدليل اينكه خود قرآن از مغلوب شدن مسلمين سخن گفته است (إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ اَلْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْكَ اَلْأَيّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَيْنَ اَلنّٰاسِ‌) [٣] بنابراين مصداق ديگر در عموم معنى سبيل باقى خواهد ماند

«لقرآن ظهر و بطن و للبطن بطناً»٤.

٢. (اَلَّذِينَ يَتَّخِذُونَ اَلْكٰافِرِينَ أَوْلِيٰاءَ مِنْ دُونِ اَلْمُؤْمِنِينَ أَ يَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ اَلْعِزَّةَ فَإِنَّ اَلْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِيعاً) [٥] طبق اين آيه هر نوع عمل و رابطه‌اى كه موجب ولايت كفار و سلطه و استيلاى آنان بر مؤمنين گردد و سلب عزت از اسلام و مسلمين نمايد و مستلزم تفوق و سرافرازى كافر بر

[١] . رك: طبرى، تفسير طبرى، نساء، آيه ١٤١.

[٢] . رك: بجنوردى، القواعد الفقهيه، ج ١، ص ١٥٩.

[٣] . آل عمران، آيه ١٤٠.

[٤] . رك: تفسير مراة الانوار، ص ٤.

[٥] . نساء، آيه ١٣٩.