فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٩٦ - فصل سوم نقش مصلحت در امور حسبى

همخوانى و همسويى با اصلى از اصول شريعت شناخته مى‌شود [١] .

ابن حاجب و بسيارى از فقهاى حنفى و شافعى حجت مصالح مرسله را مطرح نموده [٢] و فقهاى ظاهرى نيز از آن چشم پوشيده‌اند و شوكانى بى‌اعتبارى مصالح مرسله را به اكثر فقهاى اهل سنت نسبت داده است. [٣]

تنها فقهاى مالكى و جمعى از فقهاى حنفى مانند طوفى و عده‌اى از فقهاى شافعى مانند امام جوينى و برخى از متأخران حنبلى، حجيت مصالح مرسله را پذيرفته‌اند و كسانى چون غزالى نيز حجيت آن را به قطعى و ضرورى بودن مصلحت مشروط دانسته‌اند. [٤]

مستند فقهاى اهل سنت در حجيت و اعتبار مصالح مرسله به عنوان يك دليل حكم ساز اين است كه صحابه تنها به استناد مصلحت، دست به يك سلسله كارهايى زده‌اند كه هيچ گونه دليل شرعى بر آن نداشته‌اند. [٥]

محمد ابو زهره در تفسير مصالح مرسله مى‌نويسد:

«مصالحى كه براى استنباط احكام شرعى كارآيى دارند، همان مصالح حقيقى و شناخته شده‌اى هستند كه در پنج اصل: حفظ دين، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ نسل و حفظ مال خلاصه مى‌شود كه هيچ فرد و جامعه‌اى بدون اين پنج اصل نمى‌تواند به حيات خود ادامه دهد.» [٦]

ابوزهره مسائلى چون جلوگيرى از فتنه، مبارزه با ضلالت‌ها، جلوگيرى از مفاسد و توسعه آزاديهاى دينى را به اصل حفظ دين بر مى‌گرداند و نيز حفظ جان را بر مسائلى چون حق حيات، حق كرامت انسانى، آزاديها در عمل، فكر و قلم توسعه مى‌دهد و مبارزه با جهل و مبارزه با آفات تعقل فردى و جمعى و مواد مخدر را از مصاديق حفظ

[١] . رك: دكتر مصطفى ابراهيم، خاستگاههاى مختلف در فقه مذاهب، ترجمه حسين صابرى، ص ٤٨٥، آستان قدس رضوى.

[٢] . رك: ابن حاجب، مختصر المنتهى، ج ٢، ص ٢٨٩.

[٣] . همان.

[٤] . رك: بيضاوى، منهاج الوصول الى علم الاصول، ج ٣، ص ١٣٦، چ قاهره.

[٥] . رك: احمد بن ادريس قرافى، شرح تنقيح الفصول فى اختصار المحصول، ص ٤٨٦. چ قاهره ١٣٧٤.

[٦] . رك: محمدابوزهره، اصول الفقه، ص ٢٥٩-٢٦٠، دار الفكر العربى، قاهره و دكتر وهبة الزهيلى، اصول الفقه الاسلامى، ج ٢ ص ٧٥٥.