فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٢٨ - فصل دوم منابع فقهى حقوق عمومى

براى هر كدام از اين صفات و اعمال وعده‌هاى ويژه‌اى داده شده كه موجب ايجاد حق مى‌باشد.

٣. حقوقى كه از تلاش و سعى انسان و به عنوان نتيجه و حاصل عمل به وجود مى‌آيد و در حقيقت بنابر نظريه «عدليه» هر شخص به وجود آورند عمل صالح استحقاق ذاتى برخوردارى از آثار آن را دارد و اين آثار به طور طبيعى بر خواسته از نفس عمل مى‌باشد.

(أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعىٰ‌).١

ب - حقوق انسان در برابر جهان و طبيعت

انسان هوشمند به دليل توان تعقل و تصرف در جهان و طبيعت آيا همان گونه كه از حق انديشيدن درباره جهان و انواع پديده‌هاى آن برخوردار است از حق تصرف در اين عرصه پهناور نيز برخوردار مى‌باشد.

در پاسخ اين سؤال اگر از راههاى استدلال عقلى نتوانيم به نتيجه مثبت برسيم بى‌گمان با تأمل در نصوص اسلامى مى‌توان به جواب مطلوب رسيد. قرآن به صراحت، اين حق را براى انسان به رسميت شناخته كه با سر پنجه علم و فن آورى به استفاده از مواهب طبيعت و نيروهاى نهفته در پديده‌هاى جهان بپردازد و هر نوع تصرف سودمند و به نفع خود و بشريت را تا آنجا كه مزاحم حقوق ديگران نباشد به انجام رساند. [٢] اين حق را مى‌توان به ترتيب زير تفريع نمود:

١. حق كنجكاوى در اسرار آفرينش و خواص و آثار كائنات و همه پديده‌هاى جهان آفرينش اعم از انسان و جهان.

٢. حق بهره‌ورى از امكانات، نيروها و اجزاء جهان آفرينش به صورت جهت دار كه مفيد در راستاى خير و مصلحت براى عموم انسانها بوده و حداقل براى بشريت زيانبار نباشد.

[١] . نجم، آيه ٣٩.

بنابر نظريه اشاعره، نتايج و آثار اعمال انسان در دست خداست، او مى‌تواند نيكوكار را مجازات و خلافكار را مأجور دارد.

[٢] . (وَ سَخَّرَ لَكُمُ اَلْفُلْكَ‌) ابراهيم، آيه ٣٢. (وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ) ابراهيم، آيه ٣٣، (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الله سَخَّرَ لَكُمْ مٰا فِي اَلْأَرْضِ)‌ حج، آيه ٦٥.