فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٢٨ - نظريه ششم دوگانگى در تصدى امور حسبى

بايد توجه داشت رساله

ارشادنامه

ميرزاى قمى يك كتاب فقهى نيست در اين رساله كه به عنوان اندرزى از باب

«النصيحة لائمة المسلمين»

براى سلطان زمان نوشته شده جاى نظريه پردازى فقهى نبوده است.

لكن يكى از فقهاى دوران قاجار به نام سيد جعفر موسوى دارابى بروجردى معروف به (كشفى) (م [١] [٢] ٦٧)١ در كتاب

تحفة الملوك

با صراحت به اين نظريه (ششم) گرايش نشان داده است: به عقيده وى مجتهدان وسلاطين، هر دو يك منصب را دارند كه مجموعه آن دو، امامت است كه به طريق نيابت از امام (ع) منتقل به ايشان شده است و امامت داراى دو ركن است: يكى نظام دادن به دين و ديگرى ملك كه نظام دنيايى است و بدين ترتيب امر «نيابت» در ميان علما و سلاطين منقسم گرديده است.٢ وى از انديشه دو ركنى بودن نظام امامت و نيابت چنين نتيجه مى‌گيرد:

«از اين تقرير معلوم مى‌شود كه هر سلطان و پادشاهى كه سلطنت و امارت او بر وجهى است كه در ضمن نظام، اقامه امور دين و سنن شريعت ايضاً نموده مى‌شود و معشيت او در سلطنت، معشيت و دينيه و معاديه و بر وفق آثار عقل و بطريق عدالت و انسانيت كه طريق نيابت از امام است مى‌باشد و مالك نفس اماره و شهوات خود است و رعيت را به منزله اصدقاء و اخوان و فرزندان خود مى‌داند و مملكت خود را از راستى و درستى و امن و ايمان و سكون و اطمينان و مودت و ائتلاف و عدل و عفاف و نصيحت و وفاء و امثال اينها كه از مصالح و خيرات است مملو (آكنده) مى‌دارد و غرض او تكميل فرمودن نفوس خلايق و رسانيدن آنهاست به سعادت ابديه و جنت سرمديه و سياست او سياست فاضله و دولت او دولت حقه است هر آينه طاعت او مثل طاعت امام بر خلايق واجب و داخل در عموم: (أَطِيعُوا الله وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌) [٣] مى‌باشد و مخالفت او مخالفت امام و رسول و خداست كه عين ارتداد و شرك و كفر است» [٤] .

سيد جعفر كشفى موسوى بروجردى كه از شاگردان سيد محمد آل بحر العلوم است كتاب

تحفة الملوك

را بنابه تقاضاى محمد تقى ميرزا يكى از فرزندان فتحعلى‌شاه در زمينه

نائينى پرداخته‌ايم.

[١] . رك: علامه كشفى، اجابة المضطرّين، ج ١، ص ج (مقدمه)، چ ١٣٧٧.

[٢] . رك: تحفة الملوك، ج ٢، هفتمين تحفه از آخر كتاب، چ سنگى.

[٣] . نساء، آيه ٥٩.

[٤] . رك: سيدجعفر كشفى، تحفة الملوك، پيشين.