فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٩ - فصل دوم منابع فقهى حقوق عمومى

نامى از عقل در منافع فقه شيعه ديده نمى‌شود و شيخ مفيد (م [٤] [١] [٣] )١ و شيخ طوسى (م ٤٦٠) [٢] در كنار منابعى چون كتاب، سنت و اجماع نامى از عقل نبرده‌اند.

نخستين كسى كه به صراحت از دليل عقل سخن به ميان آورده، ابن ادريس (م ٥٩٨) در كتاب

السرائر

است كه به هنگام عدم دسترسى به كتاب و سنت و اجماع امكان مراجعه عقل را مطرح نموده است.٣

پس از وى محقق حلى (م ٦٧٦) دليل عقل را به موارد زير توسعه داده است:

١. دليل عقلى به معنى ملازماتى كه در خطابات شرعى مانند لحن‌الخطاب، فحوى‌الخطاب و دليل‌الخطاب به دست مى‌آيد.

٢. دليل عقلى به معنى خالص آنكه مبتنى بر اصل حسن و قبح مى‌باشد. لكن دليل عقل به معنى دوم در بسيارى از مصاديق آن قابل مناقشه است.٤

شهيد اول (م ٧٨٦) ضمن اشاره به موارد فوق‌الذكر مقوله‌هاى زير را بر آنها افزوده است:

- مقدمه واجب كه از وجوب ذى‌المقدمه استفاده مى‌شود.

- مسأله «ضد» كه امر به شىء به معنى نهى از ضد آن مى‌باشد.

- اصل اباحه كه در منافع به عنوان اصل حاكم است.

- اصل حرمت در امورى كه مضر مى‌باشند.

- اصل برائت به هنگام شك در تكليف.

- بنابر اقل در موارد ترديد بين اقل و اكثر.

- استصحاب امرى كه قبلاً ثابت بوده و تداوم آن مشكوك به نظر مى‌رسد.

متأخران فقهاى شيعه با وجود توسعه كاربرد عقل در فقه به بيش از موارد نامبرده لكن به مواردى چون قياس، استحسان و مصالح مرسله كه از مصاديق استناج عقل به شمار مى‌روند، متذكر شده و آنها را مردود شمرده‌اند.

اينك موارد معقول و مقبول دليل عقل و كاربرد آن در حقوق عمومى را به طور

[١] . رك: كراجكى، كنزالقوائد، ص ١٨٦، چ سنگى (١٣٢٢ ق): كراجكى شاگرد شيخ مفيد و ناقل نظريات‌وى مى‌باشد.

[٢] . رك: شيخ طوسى، كتاب العده، چ سنگى.

[٣] . رك: ابن ادريس حلى، السرائر، ص ٢، چ سنگى.

[٤] . رك: محقق حلى، المعتبر، ج ١ ص ٦، چ سنگى.