فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٤٢ - مبحث هفتم آزاديهاى سياسى

بدترين حالت سلب آزادى پيش مى‌آيد و گاه به كودتا و گاه به شيوه اول به انقلاب منتهى مى‌گردد.

٦. ديدگاهها در زمينه ماهيت آزادى كه آيا مطلوب بالذّات و خود هدف است و يا وسيله‌اى براى نيل به اهداف و مقاصد ديگر، يكسان نيست.

فرض دوم با اعطاى آزادى توسط اقتدار حاكم و حتى مستبدان نيز تأمين مى‌گردد و افراد از طريق كسب آزادى اعطايى به نتايج مطلوب خود مى‌رسند. لكن در فرض اول، هدف از آزادى با اعطاى آزادى توسط ديگران تأمين نمى‌گردد.

٧. حق آزادى از عامل اجتماعى نشئت مى‌گيرد و يا عامل درونى و انسانى دارد.

آزادى مطلوب انسان هدفمند است لكن هدف آن چيست‌؟

ماركسيزم و ليبراليزم هركدام در توجيه اين نياز و هدف به تفسيرهاى مختلفى پرداخته‌اند [١] لكن در اين ميان اسلام، هدف آزادى و نياز به آن را در درون انسان جست‌وجو مى‌كند و قبل از آنكه آزادى را يك مقوله انفعالى در برابر تحولات اجتماعى تفسير كند آن را يك مقوله فعال درونى و سرچشمه قدرت براى تكامل مى‌شمارد.

وجود هر انسانى انباشته از استعدادها و آكنده از قدرتهاى بالقوه است. بارور شدن اين استعدادها و شكوفايى قدرتهاى بالقوه نياز به آزادى دارد. بايد همه موانع از سر راه اين تكامل برداشته شود تا انسان به هدف نهايى و جايگاه رفيع خود برسد.

در ديدگاه اسلام اين موانع تنها در جامعه و بيرون از وجود فرد نيست بلكه گاه بزرگترين موانع در درون وجود فرد شكل مى‌گيرد و بدون گسستن اين بندها امكان نجات و رهايى از بندهاى اسارت بيرونى وجود ندارد. (وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ اَلْأَغْلاٰلَ اَلَّتِي كٰانَتْ عَلَيْهِمْ‌) [٢] .

هدف از هر دو نوع جهاد در اسلام كسب اين نوع آزادى است: جهاد اكبر براى رهايى از اسارتهاى درونى و جهاد اصغر به منظور گسستن بندهاى برآمده از گروههاى فشار و قدرتهاى حاكم، مبارزه تاريخى انبيا و الگوهاى ارائه‌شده در قرآن در مورد هر دو نوع جهاد براى نشان دادن راه چنين آزادى است.

[١] . رك: همين قلم، همين مجموعه، ج ١، چ اول، ص ٥٥٢ و بعد. و نيز ديويد هلد، مدلهاى دموكراسى، ص ٣٧٧ و بعد.

[٢] . اعراف، آيه ١٥٧.