فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٧٢ - مبحث دوم پيشينه منابع مالى دولتهاى اسلامى

مذهب ابو حنيفه را، آيين رسمى و دولتى عباسيان نمود و بدان رونق بخشيد [١] .

بسيارى از مورخان، مانند: ابن خلدون در مقدمه، قدامة بن جنيد در كتاب

الخراج

، ابن‌خرداذبه در كتاب

المسالك و الممالك

و جهشيارى در كتاب

الوزراء

جداول متفاوتى از ميزان درآمد دولت عباسى گزارش كرده‌اند كه بررسى همه موارد آنها از قلمرو اين تحقيق بيرون مى‌باشد لكن در اين ميان اهميت علمى كتاب

الخراج

تأليف قاضى ابو يوسف در آن است كه وى اين كتاب را چنانچه در ديباجه آن خود نوشته است به عنوان دستور العمل دولت به استناد آيات، روايات و عمل صحابه و استنباط شخصى [٢] به رشته تحرير درآورده و خليفه را بر خواندن مكرر و به حافظه سپردن مطالب و نيز اجراى دقيق مفاد آن توصيه و تأكيد نموده است. [٣]

وى اصلاح بودجه دولت را با اصلاح نظام ادارى متلازم مى‌بيند و از اين رو از خليفه مى‌خواهد كه براى به ثمر رسانيدن راههاى اصلاح ماليه دولت، از نيروهاى صالح، متدين و امين

«اهل الصلاح و الدين ولامانه»

استفاده شود.

ابو يوسف سازمان مالى دولت را به سازمان قضائى تشبيه مى‌كند و مسؤوليت آن را همپايه مسؤوليت قضايى تلقى نموده و دقت در تشخيص صلاحيت كارگزاران مالى دولت را همانند احتياط در انتخاب قضات روا مى‌داند و نظارت بر كار هر دو را اجتناب‌ناپذير و مجازات متخلفان را در هر مورد الزامى مى‌شمارد [٤] .

بر اين اساس برخى برآنند كه كتاب ابو يوسف در بر اندازى قدرت برامكه، نقشى مؤثر داشته و راه را براى خليفه در آسوده شدن از اقتدار رو به افزايش برمكيان هموار ساخته است. [٥]

پيشنهادهاى اصلاحى ابو يوسف، صرفاً براى اصلاح نظام ماليه دولت عباسى بود و احياناً بر اساس اين پيشنهادها درآمدهاى دولت كاهش نيز مى‌يافت. مواردى از كاهش درآمد دولتى را در لابه لاى گزارشهاى وى به اين صورت مى‌بينيم:

١. زمينهايى كه به صورت ديم حاصلخيز مى‌گردد

«تسقى سيحاً»

مانند: بيشتر زمينهاى

[١] . دو مذهب حنفى و مالكى به دليل دولتى شدن اولى در عراق و دومى در اندلس، به قدرت رسيد و بر آن اساس رواج يافت.

[٢] . رك: ابو زهره، ابو حنيفه، ص ١٩٧.

[٣] . رك: ابو يوسف، پيشين، ص ٥.

[٤] . همان، ص ١٠٦-١٠٧.

[٥] . رك: محمد محمد مرعى، پيشين، ص ٨٩.