فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٧ - مبحث دوم خلافت و امامت امت

امامت به خاطر اين سه ويژگى جز با عصمت و نصب از جانب خدا و رسول امكان‌پذير نيست. در حقيقت، امامت از ديدگاه شيعه ريشه در آيه: (وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا) دارد.١

امامت از ديدگاه شيعه منصب الهى است و مكمل خاتميت رسالت است (يٰا أَيُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ‌). [٢] و خود از شئون رسالت انبياست. (إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً) [٣] و از اين رو جز با نص منعقد نمى‌گردد. در حالى كه خلافت از رسول الله (ص) به اعتقاد اهل سنت از دوران خليفه اول آغاز گرديد كه برخى وى را خليفة الله خواندند و او بر آن رضايت نداد و گفت من خليفه خدا نيستم و خليفه رسول خدا هستم. و عنوان خلافت از رسول خدا نيز تنها با نص رسول خدا قابل انتساب به كسى است كه توسط رسول الله (ص) به خلافت نصب شده است، خليفه‌اى كه مردم انتخاب كرده‌اند خليفه مردم است، نه خليفه رسول خدا (ص) چرا كه رسول خدا را مردم انتخاب نكرده‌اند تا خليفه او را نيز مردم برگزينند.

در ديدگاه شيعه امامت، دو مرحله‌اى است: مرحله اول امامت، منصوص با شرط عصمت است كه از آن به امامت بالاصاله تعبير مى‌شود، مرحله دوم امامت منصوص با شرط فقاهت و عدالت است كه از آن به امامت نيابى تعبير مى‌شود.

در مرحله اول امامت، با تعيين شخص منصوب مى‌گردد و در مرحله دوم كه عصر غيبت امام معصوم (ع) است با تعيين اوصاف نصب نوعى انجام مى‌گيرد. در امامت نيابى فقها در عصر غيبت شخص معينى منصوب نگرديده لكن كسانى كه داراى وصف فقاهت و عدالت باشند به طور عام براى امامت نيابى منصوب گرديده‌اند.

امامت نيابى فقها در عصر غيبت به دو صورت تقرير شده كه معمولاً از آن دو به عنوان دو نظريه در ولايت فقيه ياد مى‌شود:

١. نظريه ولايت انتصابى فقيه عادل

: بر اساس اين نظريه فقيه جامع الشرايط مستقيماً با نص عام از طرف امام معصوم (ع) به ولايت نيابى منصوب گرديده و حق تأسيس دولت و تصدى امامت را از امام معصوم (ع) كسب نموده است و در مشروعيت امامت وى آراء

[١] . انبياء، آيه ٧٣.

[٢] . مائده، آيه ٦٧.

[٣] . بقره، آيه ١٢٤.