فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٦٤ - فعاليتهاى مالى دولت مدينه

واژه بيت المال در فرهنگ سياسى اقتصادى اسلام مبين اقتصاد دولتى و اموال عمومى است و عنوان ديوان محاسبات در تاريخ سياسى و اقتصاد اسلام، بيانگر نوع درآمدها و هزينه‌هاى آن مى‌باشد.

دو هدف اصلى اقتصاد در ديدگاه اسلام يعنى سمت‌گيرى توحيدى و عدالت موجب گرديده است كه در همان نگاه نخست مسائل مالى دولت، چه در بخش درآمدها و چه در بخش هزينه‌ها منظر عبادى يافته و قداست خاصى را براى بيت المال نشان بدهد.

واژه بيت المال در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران به مفهوم خزانه دولت در اصل چهل و نهم بكار رفته و دولت مكلف گرديده ثروتهاى ناشى از درآمدهاى نامشروع را اخذ و به صاحبان حق مسترد و يا در صورت معلوم نمودن، به بيت المال تحويل نمايد.

فعاليتهاى مالى دولت مدينه

تاريخ فعاليتهاى مالى دولت اسلامى را بايد از دوران مدينه و دولت نبى اكرم (ص) آغاز نمود. زيرا قاعده سازى در زمينه اموال عمومى و اصولاً برنامه بودجه در اسلام از اين دوران آغاز مى‌گردد.

نزول آيات زكات، خمس، غنايم جنگى، خود بيانگر تأسيس نظام بيت المال و خزانه اموال عمومى در دولت نبى اكرم (ص) در مدينه است. و تعيين هزينه‌هاى خاص براى مأموران جمع آورى درآمدهاى دولت «العاملين عليها» نشان از تشكيلات ادارى مالى دولتى، در نظام مدينه دارد. تأكيد قولى و عملى پيامبر اسلام (ص) بر حفظ، امانتدارى و توزيع عادلانه بيت المال، مسلمانان را بر آن داشت كه در دوران خليفه دوم به مسأله بيت‌المال اهتمام بيشترى مبذول نموده و در ثبت و ضبط درآمدها و نگهدارى اموال عمومى و ايجاد ديوان خاص براى دخل و خرج دولت از شيوه‌ها و تجربيات ادارى مالى عصر خود كه در ايران و روم متداول بوده استفاده نمايند [١] .

هر چند برخى گزارشهاى تاريخى حاكى از آن است كه تشكيلات بيت المال و ديوان محاسبات دولتى در دوران پس از رحلت پيامبر (ص) به پيروى از ايران و روم بوجود آمد [٢]

[١] . رك: ماوردى، الاحكام السلطانيه، ص ١٩٨.

[٢] . رك: ابن خلدون، مقدمه، ص ١٧٠ و ابويوسف، الخراج، ص ٥٣.