فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٦٧ - ديوان محاسبات در صدر اسلام و تحول آن

اموال و درآمدهاى بيت المال به همين سهولت نيز هزينه مى‌شد و گاه در گردش كار امور مالى دولت، روزانه انجام مى‌گرفت و وجوه و اموال وارده به بيت المال در همان روز در مسجد توزيع و يا هزينه مى‌گشت.

گزارشهاى تاريخى حاكى از آن است كه قبل از ايجاد تشكيلات خاص براى ديوان محاسبات دولتى، اموال بيت المال در خانه‌هاى ياران پيامبر (ص) و احياناً در صورت بالا بودن حجم و ارزش مالى آنها در مسجد و با حضور نگاهبانان نگاهدارى مى‌شد.

ابو يوسف در كتاب

الخراج

در اين زمينه گزارشى از سعيد بن مسيب نقل مى‌كند كه پس از پيروزى مسلمانان بر ارتش ساسانيان كليه اموال و غنايم هنگفتى كه به دست سپاهيان مسلمان رسيده بود در مسجد انباشته شد و عبدالرحمن بن‌عوف و عبدالله بن‌ارقم، براى محافظت آنها گمارده شدند و فرداى آن روز، تقسيم غنايم آغاز گرديد [١] .

ديوان محاسبات در صدر اسلام و تحول آن

تشكيلات مالى دولت به مرور بنا بر اقتضاى شرايط بويژه افزايش درآمدهاى دولت از طريق غنايم جنگى در فتوحات بزرگى چون فتح ايران، شام و عراق شكل گرفت ومسلمانان بنا به تجربيات پيشرفته زمان خود، نظام تشكيلات ماليه را از ايرانيان و روميان اقتباس نمودند.

در برخى گزارشها چنين آمده است:

«در عهد نبوى (ص) و تا آغاز دوره دوم خلافت براى جمع آورى و هزينه نمودن اموال عمومى و بيت المال، محل ديوان و تشكيلات خاص وجود نداشت و درآمدهاى بيت المال در فاصله‌هاى نه چندان نزديك به مدينه مى‌رسيد و به همان ترتيب هزينه مى‌شد، تا اينكه در عصر عمر با افزايش چشمگير اموال عمومى و درآمدهاى بيت‌المال توسعه فتوحات اسلامى و افزايش جمعيت، ديوان محاسبات تأسيس گرديد و نخستين ديوانى كه ايجاد شد ديوان لشگرى بود كه به تنظيم هزينه هاى نظامى و حقوق سرانه مجاهدان اختصاص يافت» [٢] .

بر اساس گزارش ابن خلدون، تشكيلات ديوانى در عصر عمر با راهنمايى

[١] . رك: ابو يوسف، الخراج، ص ٤٧.

[٢] . رك: ابن تيميه، السياسة الشرعيه، ص ١٩.