كامل بخشيدند و عباسيان نيز اكثراً با پيروى از اين رويه به خاطر عدم اعتماد به نيروى مسلح عرب سعى نمودند از تركان براى مقاصد سياسى و امنيتى خود استفاده نمايند.

در نظام شرطه كه بجاى امران به معروف و ناهيان از منكر و پاسداران حكمت و شريعت كه به رسيدگى به جرايم مشهود مى‌پرداختند، اينك نيروهاى مسلح كه حافظ بنيان دولت و قدرت بودند به صرف اتهام، مردم را مورد ضرب و جرح قرار داده و افراد مشكوك را آزار مى‌رسانيدند. [١] نويسنده كتاب الحسبه و المحتسب فى الاسلام، گزارش مفصلى از پايدارى سازمان حسبه تا سده سيزدهم هجرى ارائه مى‌دهد كه تا خديو مصر نيز ادامه داشته است. [٢]

عنوان محتسب در دوران سلاطين ايران مانند سلجوقيان، ايلخانان، تيموريان و صفويان نيز همچنان در پوشش يك سازمان بظاهر دينى ولى در باطن سياسى باقى ماند و اين سازمان در بسط اقتدار سلاطين، گردآورى مالياتها و خراج، تأمين نيازهاى مالى آنان و به اطاعت درآوردن رعيت نقش مهمى ايفا نمود.

مطالعه آثار بازمانده از ادبيات اين دوره‌ها و گزارشهاى تاريخى چون

سياستنامه

تأليف خواجه نظام الملك،

تاريخ بيهقى

تأليف خواجه ابوالفضل بيهقى، منتخب الدين بديع جوينى گرد آورنده

مراسلات

ديوان سلطان سنجر، حسين واعظ كاشفى مؤلف

اخلاق محسنى

، مستوفى بافقى مؤلف

جامع مفيدى

، قلقشندى مؤلف

صبح الاعشى

، مقريزى نويسنده كتاب

الخطط

و بالاخره دكتر باستانى پاريزى نويسنده كتاب

سياست و اقتصاد عصر صفوى

نشان مى‌دهد كه از اين سازمان بظاهر دينى حسبه در جهت تأمين منافع و مصالح حكّام وقت تا چه ميزان بهره‌بردارى سياسى و اقتصادى به عمل آمده است و اگر احياناً رؤسا و مسؤولان سازمان حسبه تحت نام محتسب يا محتسب الممالك در جهت كنترل اخلاق عمومى جامعه، گامهايى برمى‌داشتند صرفاً براى كسب وجهه مردمى و اظهار دينمدارى بوده است. [٣]

در زمان شاه اسماعيل دوم (٩١٤-٩٨٥) بمنظور جلوگيرى از ديوار نويسى به ميرزا

[١] . همان و رك: جرجى زيدان، تاريخ التمدن الاسلامى، ج ٣، ص ٢٥٢، چ بيروت، دارالهلال، بى تا.

[٢] . رك: دكتر نقولا زياده، الحسبه و المحتسب فى الاسلام، ص ٤٣.

[٣] . براى مطالعه مبحث استفاده فاطميان مصر از نظام حسبه، جهت تحكيم موقعيت سياسى و مذهبى خود، رك: دكتر ماجد، كتاب النظم الفاطميين و رسومهم فى مصر، ص ١٦٤.