در عرف سياسى خلفا و سلاطين و به طور كلى دولتهايى كه به نام اسلام بر مسلمانها حكومت مى‌كردند، معروف عبارت از هر عملى كه در راستاى مصالح حكومتها بود و منكر هر نوع اقدامى بود كه قدرت و منافع آنان را به مخاطره مى‌افكند.

اين در واقع همان واپس گرايى بود كه پيامبر اسلام (ص) در روند انحراف امت پيش‌بينى نموده بود كه زمانى مى‌رسد نه تنها معروف متروك مى‌گردد و منكر علنى مى‌شود، اصولاً منكر به عنوان معروف و معروف به عنوان منكر شناخته شده و شيوع پيدا مى‌كند. [١]

بهره‌بردارى سياسى از سازمان حسبه در دولتهاى اسلامى در جهت منافع نظام حاكم خود در تضعيف حاكميت ارزشهاى اسلامى در جوامع گذشته تأثير فراوان داشت و بى‌اعتقادى مردم نسبت به حسن نيت محتسبان، بتدريج سستى باورهاى عمومى مردم نسبت به خود ارزشها را به دنبال مى‌آورد.

تا آنجا كه در اين راستا، داستانها نقل شده [٢] و طنزها و كنايه‌ها وارد فرهنگ عامه گرديده [٣] و غزلها و اشعار فراوان سروده شده كه خود يكى از سوژه‌هاى داغ شاعران نقدپرداز و حساس بوده است. [٤]

شاعرانى چون انورى، سلمان ساوجى، نظامى، خاقانى، مولوى، سعدى، حافظ در نقد و طنز محتسبان اشعار نغزى سروده‌اند از آنجمله سعدى چنين سروده كه: محتسب گر مِى خورد معذور دارد مست را و ديگرى نيز اين نيم بند را سرود كه: محتسب خود سيه مست است مست را چه مى‌گيرد؟!

مقايسه عملكرد دستگاه حسبه در دوره دوم و سوم ميزان فاصله عملى و انحراف سياسى حكومتها را بخوبى نشان مى‌دهد. خواجه نظام الملك در گزارشى از دوره دوم در رابطه با حكومت سلطان محمود غزنوى از حدّ خوردنِ فرمانده نظامى سلطان كه بر

[١] . رك: وسائل الشيعه، ج ١، ص ٣٩٧ «قال النبى (ص): كيف بكم اذا... و شرمن ذلك كيف بكم اذا امرتم بالمنكر و نهيتم عن المنكر فقيل له: يا رسول الله! و يكون ذلك‌؟ قال: نعم و شرمن ذلك. كيف بكم اذا رأيتم المعروف منكراً و المنكر معروفاً».

[٢] . رك: تاريخ بيهقى، ص ٥٤٣ و خواجه نظام الملك، سياستنامه، ص ٥٢.

[٣] . رك: خواجه نظام الملك، سياستنامه، ص ٤٨ و دهخدا، امثال و حكم، ج ٣، ص ١٥٠٣.

[٤] . رك: دهخدا، لغتنامه، ج ١٢، ص ١٧٩٧٨.