فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٣٨ - فصل سوم هزينههاى عمومى دولت اسلامى

متحول ساختند. [١] و دفاتر حسابرسى آنها را به وجود آوردند و از آن پس كار حسابرسى كه به افراد ماهر، دقيق و امين واگذار گرديد.

نويسنده كتاب قوانين الدواوين كه خود از وزراى قرن ششم هجرى به شمار مى‌رود، شرايط كاتبان ديوانها را چنين شرح مى‌دهد:

«نويسنده ديوان بايد مسلمان، عاقل، درستكار، اديب، امين، فقيه، عالم ربانى و در كار خود كاردان باشد. او بايد ذهن تيز، اتكاء به نفس، حاضر الذهن، حدس قوى، صاحب جرأت بوده و همه چيز را در حد مشاهده ارزيابى نمايد، رفتارش عادلانه و در محاسباتش نزديكترين و سهل‌ترين راهها را انتخاب نمايد و از پى بردن به اشتباه خود گريزان نباشد، چون استمرار كار غلط، خود غلط دوم محسوب مى‌شود. در كارها تحقيق نمايد بر امور جزئى همچون امور مهم اشراف داشته باشد، هديه‌اى را از كسى قبول ننمايد، به پاسخ چيزى كه از وى سؤال نمى‌كنند مبادرت نورزد مگر در جايى كه اگر گفته نشود از دست مى‌رود. جز به كسى كه پاسخ به او مربوط مى‌شود جواب ندهد. هر چند كه او نيز بر مطلب آگاهى داشته باشد.» [٢]

وى سلسله مراتب حسابدارى و حسابرسى دواوين را در ١٨ رتبه با شرح وظايف هر كدام بيان مى‌كند كه خود مبين نظام ادارى آن عصر مى‌باشد.

منابع عمده قواعد رياضى محاسبات ديوانها، مؤلفات يونان و هند بوده كه بعدها توسط دانشمندان اسلامى چون شيخ بهاءالدين عاملى در كتاب

خلاصة الحساب

جمع‌آورى و تنقيح گرديد.

٦. باگسترش دولتهاى محلى در سرزمينهاى اسلامى طرز حسابدارى و محاسبات عمومى و طرز تنظيم دفاتر و صورتحسابهاى عمومى به تناسب مقررات و رسوم ادارى هر عصر و خواسته‌هاى حاكمان رويه‌هاى متفاوتى را به وجود آورد و بتدريج اصول مختلفى براى نگهدارى حسابها، دفاتر، دخلها و خرجهاى عمومى پديد آمد و در حقيقت آيين نامه مشخص و قانون واحدى بر محاسبات عمومى حاكم نبود و در دوران

[١] . رك: الجهشيارى، پيشين، ص ٨٩.

[٢] . رك: ابن مماتى، قوانين الدواوين، ص ٥-٦ به نقل از محمود المرسى، التنظيم المحاسبى للاموال العامه، ص ٨٩.