فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٧٠٩ - موضوع و تعريف قاعده

ايمان به مقتضاى آيات و روايات متعدد بجز اعتقاد قلبى و اظهار به زبان، التزام عملى و تقيد به منهج و صراط عمل كه طريق امامت است نيز منظور شده است [١] چنانكه ايمان نيز به نوبه خود داراى درجات متعدد و متفاوتى مى‌باشد [٢] .

فرق ايمان و اسلام را مى‌توان از آيه: (ق [٦] [٤] [٨] ;الَتِ اَلْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا) [٣] و نيز از صدر روايتى كه نقل شد استفاده كرد٤.

كلمه سبيل به معنى راه، عقاب، عتاب (نكوهش)، دين، راه هموار، راه حق، غلبه، حجت، استيلا و سلطه و اختيار دارى آمده است [٥] ولى هنگامى كه با حرف «على» بكار مى‌رود به معنى عقاب، عتاب، غلبه، سلطه و استيلا استعمال مى‌گردد؛ با مطالعه موارد مشابه در آيات ديگر مى‌توان مفهوم سبيل در آيه مورد بحث را به دست آورد:

(مٰا عَلَى اَلْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ‌)٦.

(فَأُولٰئِكَ مٰا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ‌) [٧] .

(إِنَّمَا اَلسَّبِيلُ عَلَى اَلَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَ هُمْ أَغْنِيٰاءُ‌)٨.

(فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً) [٩] .

(فَمٰا جَعَلَ الله لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً) [١٠] .

از مجموع اين آيات مى‌توان معنى مشترك و واحدى را براى سبيل استفاده كرد و آن معنى چيزى جز حاكميت و استيلا و سلطه نمى‌تواند باشد.

برخى به استثناء ذيل آيه (فَالله يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ‌) [١١] نفى سبيل را به مفهوم نفى دليل و حجت تفسير نموده‌اند، بنابراين تفسير مفاد آيه چنين مى‌شود:

خداوند هرگز به نفع كافران و بر عليه مؤمنان دليل و حجتى قرار نداده است و هيچ

[١] . همان.

[٢] . رك: كافى، ج ٢، ص ٣٥ (باب درجات الايمان) و «فاما الذين آمنوا فزادتهم ايماناً و هم يستبشرون» توبه، آيه ١٢٤.

[٣] . حجرات، آيه ١٤.

[٤] . «الايمان ما استقر فى القلب و افضى به الى الله عز و جل و صدقة العمل باطاعة لله و التسليم لامره و الاسلام ما ظهر من قول او فعل و هو الذين عليه جماعة عليه الناس من الفرق كلها و به حقيقت الدما و عليه جرت المواريث و جاز النكاح».

[٥] . رك: مجمع البحرين و مفردات راغب.

[٦] . توبه، آيه ٩١.

[٧] . شورى، آيه ٤١.

[٨] . توبه، آيه ٩٣.

[٩] . نساء، آيه ٣٤.

[١٠] . همان، آيه ٩٠.

[١١] . بقره، آيه ١١٣.